anadolu selçukluları

2009-02-11T08:17:00.000-08:00

-Divriği Ulu Camii Kuzey Portali'nden-

İshaklı Kervansayı Restorasyonu

2009-02-11T08:14:00.000-08:00

HAZIRLIK RAPORU

Proje Ekibi :

Prof. Dr. Kerim ÇINAR

Öğr. Gör. Dr. Dicle AYDIN

Ars. Gör. Mehmet UYSAL

Ars. Gör. Esra YILDIZ

Ars. Gör. Abdullah ERDOGAN

Ars. Gör. Selçuk SAYIN

Ars. Gör. Yavuz ARAT

ANADOLU SELÇUKLU MIMARISINDE KERVANSARAYLAR :

Kervansaraylar ya da hanlar, Anadolu Türk Ortaçag tarihinin önemli yapilarindandir. Ticari yasamin gelismesini ve o yasamin canliligini yansitan çok sayida kervansaray, yolcular ve kervanlarin güvenle seyahat etmeleri, barinmalari için yapilmis konaklama tesisleridir. Kervansaraylarin ilk örnekleri, Orta Asya'da Karahanli, Gazneli ve Büyük Selçuklular zamaninda yapilmistir. Ekonomik ve güvenlik amaçlariyla yapilan kervansaraylar, surlari andiran duvarlari, taç kapilari ve çesitli hizmetleri karsilayan mekanlariyla mimari ve tasarim bakimindan orijinal yapilardir. Dogu ile bati arasinda çok eski bir ulasim güzergahini olusturan ipek yolu, bu yapilarin ortaya çikmasina neden olmus, bununla beraber siyasi, kültürel ve sanat etkilesimini de saglamistir. Emniyetli olmayan ve her zaman soyulma tehlikesi olan ortaçag Anadolu yollarinda dogulu ve batili tüccarlarin kervanlarinin durmadan dolasmalari ve o ortamda Çin'den Avrupa limanlarina kadar sürekli bir ticari etkinligin gerçeklesmesinde, bir kervanin bir günde gidebilecegi mesafede (30- 40 km ) kurulan kervansaraylarin, etkili bir önemi olmustur. En önemli Selçuklu Kervansaraylari Anadolu'yu dogu-bati istikametinde kat eden, büyük ticaret yolu üzerinde insa edilmistir. Bu yollardan dogu bati istikametinde olan, Antalya ve Alaiye'(Alanya)den baslayarak Konya, Aksaray, Kayseri, Sivas, Erzincan ve Erzurum gibi büyük merkezlerden geçerek Iran ve Türkmenistan'a ulasmaktadir. Konya-Aksehir istikametinde giden ikinci bir yolda Istanbul'a uzanmaktadir (Turan, 1946). Sivas'tan bir yol Malatya-Diyarbakir üzerinden Halep'e ve Musul'a ulasmaktadir. (Karpuz, 2001). Kervansaraylar Selçuklu sultanlari ve devlet adamlarinca vakif olarak kurulmustur. Bir kervansarayin temel isleyisini saglayan yasal ve parasal mekanizma, döneme iliskin vakfiyelerde tanimlanmistir. Kervansaray çalisanlari; çalisanlar basinda yer alan nazir, kontrolleri yapan bir müsrif, bir mütevelli (handa olmasi gerekmiyor), bir hanci, bir muzif (sorumlu müdür), emir havayici (gerekli erzak ve malzemeyi saglayan), ashanede bir asçi, bir baytar ve atli bir hizmet adami, mescit için bir imam ve müezzin olarak kaydedilmistir (Kuban, 2002). Bir kervansarayda yerli ve yabanci ayirt edilmeksizin herkese üç gün yiyecek-içecek verilmis, degisik din, dil ve irktan olan insanlar bu mekanlarda bir tür dünya vatandasligi yasamislardir. Kervansaraylar, kervanlarin gün boyunca süren yorucu yolculuktan sonra konaklamalarini, bu arada yolcularin ve hayvanlarin her türlü ihtiyaçlarini karsilayabilecek yatakhane, asevi, erzak ambari, depolar, ahirlar, mescit, sadirvan, hamam, eczane, ayakkabici, nalbant için gerekli mekanlar bulundurmakta ve bu hizmetleri karsiliksiz vermektedirler (Turan, 1946- Bakir, 1998). Kervansaraylarin boyutlari, üzerine insa edildikleri yolun, ticaret hacmine, dolayisiyla konaklayacak kervanlarin büyüklügüne ve yaptiranlarin gücüne bagli olarak degismistir. (Kuban, 2002). Kervansaraylar tarihsel geçmisleri, tasiyici sistemleri, yapisal, mimari ve dekorasyon özellikleri ve yayilma alanlari açisindan benzerlik ve süreklilik göstermektedirler. Anadolu Selçuklu Kervansaraylarini mimari kurgu bakimindan, yüzeysel olarak siniflayacak olursak, genelde dört farkli tip karsimiza çikmaktadir: • Kapali bölümden olusanlar (Sarapsa Han), • Avlusu ve kapali bölümü olanlar (Aksaray Sultanhan), • Avlunun yapiya hakim oldugu hanlar (Evdir Han), • Iç içe iki plandan olusanlar (Alara Han)(Karpuz, 1989-Karpuz, 2001). Ancak kliselesmis klasik biçimlerin ötesinde degisik planlarla insa edilen örneklerde mevcuttur. Kervanlar için öncelikle önemli olan emniyet ve barinma oldugundan ilk yapilan bölüm kapali bölüm olmustur. Kapali bölümün mimarisi hanlar arasinda çok degisiklik göstermemesine ragmen, avlu planlamasinin çesitlilik gösterdigi görülmektedir. Kervansaraylarda yapi malzemesi olarak, kesme tas kaplama arasinda moloz dolgu kullanilmistir. Tugla malzeme, kubbe ve aydinlik feneri gibi örtü elemanlarinda kullanilmistir. Devsirme malzemenin duvarlarda çokça kullanildigi kaydedilmistir. Han kapilari ahsap ya da demirden yapilmistir. Kervansaraylar kalin duvarlarla çevrilmistir. Kervansaraylarin yapiminda islevsellik agirlik tasidigindan süsleme, kervansarayi yaptiranin gücüne de bagli olarak, fazla dikkat çekmemektedir. Büyüklük ve ihtisamlari, cephede, taç kapi ile vurgulanmistir. Süsleme olarak tas isçiliginin güzel örneklerini kervansaray simetri aksinda yer alan taç kapilarinda görmek mümkündür. Kapali ve açik avlulu kervansaraylarda kapali kisim taç kapisinin da itina ile yapildigi görülür, Tas isçiliginin yogun olarak görüldügü plan elemanlarindan biri de açik avlulu kervansaraylarda, genelde avlu ortasinda konumlanmis olan kösk mescitte karsimiza çikmaktadir. Plan elemani olarak avlu, açik ve yazlik bölüm olarak kullanilmistir. Avlu etrafinda açik (eyvan gibi) veya kapali odalar yer almistir. Özellikle büyük hanlarda avlunun islevleri ve ona tekabül eden mekan örgütlenmesi farkli mimari kurguya imkan tanimistir. Avluda yer alan revakli-tonoz örtülü düzenleme develik olarak kullanilmistir. Kapali mekanlar ise yukarida sözü edilen islevlere cevap verebilecek nitelikte düzenlenmistir. Kapali bölümü, eger avlu var ise, sadece at, katir ve insan kullanmistir. Insanlar yüksek bir sekide yatmis, hayvan ve insanlarin bir arada bulunmasi isinmayi da saglamistir. Kapali bölümde, yerden 3- 4 m yükseklikte yer alan mazgallar, kisin karin, yazinda günesin içeri girmesini engellemekte, isigi ise içeri almaktadir. Ayrica ana aksta, orta açiklikta yer alan fenerden de isik, iç mekana alinmaktadir. Kapali bölümün üst örtüsü orta aksta tonoz ile kapatilmistir.

Selçuklu mimarliginin nadide eserlerinden olan kervansaraylar;

• Anadolu'daki politik dengelerin degismesi, ticaret yollarinin eski degerlerini yitirmeleri,

• Ulasim araçlarinin degismesi ve buna bagli yeni ulasim aglarinin ortaya çikmasi ile, eski ulasim aginin birçok yerde terk edilmesi sonunda issizlasmis ve kullanilamaz hale gelmislerdir (Bektas, 1989). Günümüzde Selçuklu döneminin önemli yapilarindan olan bazi kervansaraylar belgelenmis, yayinlanmis, bakim ve onarim görerek, kullanima açilmistir. Ancak hanlarin bazilar yagis, nem gibi dogal sebeplerle, deprem, sel gibi dogal afetlerle yipranmis, bazilari da ahir ve hurdalik gibi amaci disinda kullanimlardan olumsuz etkilenmistir. Özellikle yakininda bir yerlesme bulunmayan hanlar ise adeta bir moloz yigini halini almistir. Afyon Sultandagi-Ishakli Kervansarayi da geçmisten günümüze kalan tarihi ve mimari eserlerden, emanetlerden biridir. Ilçe merkezinde bulunmasina karsilik bugüne kadar üzerinde ciddi bir çalisma yapilmamistir. Bu nedenle yapilacak bu çalisma, kültürel, tarihi ve mimari bir anit olan, geçmisten günümüze, büyük bir kismi uzun yillar ayakta kalabilmis “kültür emaneti” olarak nitelendirebilecegimiz bu eseri yasatmakta ve gelecek nesillere aktarma çabasini tasimaktadir.

AFYON SULTANDAGI ISHAKLI KERVANSARAYI

Sultandagi, Afyonkarahisar Ilinin dogusunda, Konya ve Isparta Illerinin sinirinda bir ilçedir. Ege Bölgesi ile Iç Anadolu Bölgesinin birlestigi yerde konumlanmaktadir. Sultan Daglarinin kuzey eteklerindeki vadi, Anadolu'nun ilk yerlesim yerlerinden birisidir. Vadi Türkmen daglarinin eteklerinden baslamakta, Konya Ovasina uzanmaktadir. Bu derin ve genis vadi içinde siralanan yerlesim birimlerinden birisi de Sultandagi ilçesidir. Ilçede Selçuklulardan bugüne hamam, çesme, medrese, kervansaray gibi tarihi eserler yer almistir. Bu eserlerden kervansaray, hamam ve çesme günümüze kadar gelebilmistir. Ishakli Kervansarayi, Konya'dan ve Aksaray'dan, Aksehir ve Afyon istikametine uzanan ortaçag yolunun üzerindedir. Konya'dan Ishakli Kervansarayina gelene kadar Ruzapa Hani, Sadiye Hani, Kadin Hani olmak üzere üç han konaklanarak gelinmektedir. Kervansaray Afyon Sultandagi Ilçesinde 1412 LA Pafta , 24 ada 5. parselde yer almaktadir. Hicri 647 ve Miladi 1249 yilinda Sahip Ata Fahrettin Ali tarafindan yaptirilmis oldugu cümle kapisindaki ve kapali bölüm taç kapisindaki yazitlardan anlasilmaktadir. Kervansaray, kuzeydogu-güneybati yönünde kurulmustur. Binanin kuzeydogu yönünde giris bulunmakta ve mevcut oto yolundan cephe almaktadir. Kuzeybati-kuzeydogu yönünde az yogun konut dokusu ve küçük ölçekli ticaret yer almaktadir. Güneybati yönünde ise mevcut binaya neredeyse bitisik konumda olan Il Özel Idare binasi yer almaktadir. Bina, Il Özel Idare kuzeybati cephesinde yer alan tarihi hamam, güney istikamette yer alan camii ve güneydogu cephesinde park ile çevrelenmistir. Kervansaray, açik ve kapali olmak üzere iki bölümden olasmaktadir. 1,60 m kalinligindaki dis duvarlar köse noktalarda kare, duvar yüzeylerinin ortasinda yarim daire burçlarla desteklenmistir. Kervansarayin avlu bölümüne cephenin orta aksinda yer alan cümle kapisindan girilmektedir. Hanin sade, yalin görünümü, yüksek cümle kapisiyla vurgulanmistir. Açikli-koyulu devsirme taslarla insa edilen cümle kapisinin iki yaninda mihrabiyeler bulunmaktadir. Kapi açikligi basik bir kemerle geçilmistir. Avluda girisin saginda iki sirali revak bulunmaktadir. Kapali bölüme bitisik bulunan bu revaklardan bir kismi ayakta kalmistir. Revaklarin üst örtüsü, girise paralel tonoz sirayla örtülmüstür. Revakli düzenin giris cephesine kadar devam ettigi zemindeki kemer ayaklarinin izlerinden (kalintilarindan) anlasilmaktadir. Develik olarak kullanilan revakli bölümün karsisinda, girisin solunda bir sira odanin yer aldigi Ishakli Han üzerine yapilan çalismalarda belirtilmistir (Akok,1974 – Karpuz, 1989). Yapi bu özelligi ile Konya-Aksaray yolu üzerinde yer alan Sultan Hana (M 1229) benzemektedir.Anadolu Selçuklu Kervansaraylarinda mescit, avluda zeminde, üst katta yada ortada olarak karsimiza çikmaktadir. Ishakli Kervansarayinda mescit, avlu ortasinda, giris aksi üzerinde yer almistir. Benzerlerinden farkli olarak kible istikametinde yönlendirmek için, avlu eksenine göre 20 derece döndürülmüstür. Kare planli mescit, birbirine kemerle baglanmis ve içte çapraz tonozla geçisi saglanmis döseme üzerine oturmustur. Kible yönünün karsisinda yer alan cepheden mescit girisi verilmistir. Gerekli yüksekligi iki yönden merdivenle çikilarak ulasildigi, duvardaki izlerden anlasilmaktadir. Merdivenler bugün yikik durumdadir. Mescidin önemli bir özelligi de gittikçe daralan mukarnas siralariyla tonoz biçimli üst örtüye sahip olmasidir. Içte bir merdivenle mescit çatisina ulasilmaktadir. Mescit cepheleri ana kurgu itibariyle birbirine benzemektedir. Köseler yarim yuvarlak silmedir. Kemeri olusturan kesme taslarda yildizli motifleri dikkati çekmektedir. Kösk mescit üst örtüsü ve dösemesi çogunlukla yikilmis, statik olarak emniyetini kaybetmistir. Yapi malzemesi zarar görmüs, süslemeler silinmistir. Kapali bölüme 8 yüksekligindeki taç kapidan girilmektedir. Geçmeli taslarla olusturulmus basik kemerin üzerine, sevli kusatma kemeri yerlestirilmistir. Kemerin ayaklari istiridye motifli tromplarla son bulmaktadir. Yüzeyde, hanin yapim tarihini ve yaptiranin adinin yazili oldugu yazit bulunmaktadir. Taç kapinin iki yaninda, cümle kapisindaki gibi mihrabiyeler yer almaktadir. Kapali bölüm dörder ayaga oturan kemer siralari ile bes sahina ayrilmistir. Orta sahin digerlerine göre genis ve yüksek tutulmustur. Her sahin, ayaklar hizasinda birer takviye kemeri ile desteklenmis sivri tonozla örtülmüstür. Kapali bölümde sahinlarin kesistigi merkez noktada dua kubbesi-fener bulunmaktadir. Girise göre üçüncü açiklikta yer alan fener bölümü yüksek tutulmus ve geçis elemanlariyla desteklenmistir. 1974 yilinda kervansaraya ait rölöve projesi Vakiflar Genel Müdürlügü tarafindan Mahmut Akok'a yaptirilmistir. Akok'un (1974) çalismasinda kapali bölümde yer alan fenerin girise göre ikinci açiklikta yer aldigi, bu özelligi ile de dönemin diger kervansaraylarindan farklilastigi belirtilmistir. Ancak projelerinde kesitler bunu dogrularken, planda fenerin merkezde yer aldigi görülmüstür. Ayrica kervansarayda fener geçis elemanlari merkezde yer almaktadir. Kapali bölümün güneybati duvarinda üç, güneydogu duvarinda iki mazgal penceresi bulunmaktadir. Kapali bölümde zemindeki izlerden dösemenin ayni kotta olmadigi anlasilmaktadir. Kullanima yönelik olarak dis duvarlar boyunca hayvanlarin bulundugu düsük kot, ortada ise yükselen, insanlarin barindigi orta alanin düzenlendigi düsünülmektedir. Ishakli Kervansarayinin kapali bölümünün 1964 yilindan önce bakim gördügü, kayitlarda belirtilmistir (Akok, 1974). 1964 yilinda Vakiflar Genel Müdürlügü tarafindan onarimina baslanmistir. Onarim yarim kalmis ve o günden bugüne batim ve onarim anlaminda bir çalisma yapilmamistir.

ISHAKLI KERVANSARAYINDA GÖRÜLEN TAHRIBATLAR

TAHRIBATA NEDEN OLAN FAKTÖRLER

Tarihi eserlerin yipranmasina ve tahribatina neden olan birçok faktör bulunmaktadir. Bu faktörler; fiziksel, sosyal ve ekonomik, çevresel olarak siralanabilmektedir. Afyon Sultandagi Ishakli Kervansarayi da Miladi 1249 yilindan bugüne, birçok nedenden dolayi yipranmis, olumsuz etkilenmistir. Kervansarayin, ticaret yollarinin eski degerlerini kaybetmesi, yapildiklari dönemdeki fonksiyonlarinin günümüz kosullarinda geçerliligini yitirmesi, endüstrilesme, sehirlesme v.b. gibi faktörlerle zaman içinde kullanimini kaybetmesinden dolayi, fonksiyonel anlamda eskime yasanmis ve islev disi kalmistir. Zaman içinde binanin terk edilmesiyle bakimsiz kalmis ve çürümeye yüz tutmustur. Bir dönem kervansarayin kapali bölümü uygun bir kullanim olmayan hurdalik isleviyle kullanilmis, terkedilmisligin bir sonucu olarak yapi malzemeleri devsirilmistir. Bilinçsizlik nedeniyle degerli esya arayan kaçakçilar, yapi malzemelerine zarar vermis ve duvarlarda kazilar sonucu dayanim azalmis, tahribat artmistir.

Ishakli kervansarayinin bugün konumlandigi Sultandagi Ilçesi için imar plani 1977 yilinda yapilmistir. Kervansarayin yakin çevresindeki yapilasma kervansarayin statik anlamda yipranmasina neden olmustur. Özellikle kervansarayin güney bati yönünde yer alan, 1970 li yillarda yapilan Il Özel Idare binasi kervansaraya neredeyse teget biçimde konumlanmistir. Yapi çevresindeki çöp atiklari, yerel halka ait at arabalarinin konumlanmasi çevresel-görsel etki açisindan niteliksel eksiklikler olusturmustur.

Iklim ve doga kosullari nedeniyle, yapinin zemine yakin kisimlarinda, tasin gözenek yapisina göre yerden yükselen nem, duvar yüzeyinde bozulmalar olusturmus, yagmur sularinin etkisiyle yosunlanma ve taslar arasindaki bitkilenme ayrica mantarlar ve bakteriler taslarda kopmalara neden olmustur.

Kervansarayin bulundugu bölgenin deprem bölgesi olmasindan dolayi, yipranmaya etki eden diger bir faktör de depremler olmustur. Afyon Sultandagi 1. derece deprem bölgesinde bulunmaktadir. 03.02.2002 tarihinde 6.0 siddetinde yasanan Sultandagi-Çay depreminde, ilçede özellikle, geleneksel doku agir tahribat yasamistir. Ishakli Kervansarayi da depremlerden etkilenen tarihi eserlerden birisidir. Özellikle 2002 yilinda yasanan depremde avluda yer alan kösk mescit agir hasar görmüs, çati örtüsünde ve dösemede çökme olusmus, mescit duvar yüzeylerinde çatlamalar ve zeminde oturmalar meydana gelmistir. Kapali bölümde de zemine oturmalar oldugu, çalismalar sirasinda tespit edilmistir.

Anadolu Selçuklu Mimarisinin güzel örneklerinden olan Ishakli Kervansarayi, özellikle orijinal kullanimini kaybetmesinden ve dönemine uygun bir kullanima yönelik olarak hizmet verememesinden dolayi terkedilmis ve terkedilmisligin sonucu olarak bakimsiz kalmistir. Insanlarin bilinçsizligi, dogal etkenler ve deprem gibi felaketler sonucunda da bugünkü durumuna ulasmistir. Tarihi, mimari ve kültürel degeri olan eserlerimizi korumak, yasatmak ve gelecek nesillere aktarmak için bakim ve onarimlarinin yapilmasi, konumu ve mimari kurgusu degerlendirilerek günümüz kosullarinda geçerliligi olan bir islev verilerek topluma kazandirilmasi gerekmektedir. Korumaya yönelik olarak toplumun bilinçlendirilmesi sürdürebilirlik için duyarlilik kazandirilmasi gerekmektedir. Korumaya yönelik olarak uzman kadrolarin bir araya gelmesi, farkli disiplinlerin isbirligi ile sonuca ulasmasi saglanmalidir.

ISHAKLI KERVANSARAYININ YENI FONKSIYONUNA ILISKIN HEDEFLER

Ishakli Kervansarayini onarmak, yenilemek, günümüz sartlarina uygun kullanim saglayarak topluma kazandirmak amaciyla Afyon Valiligi ile Selçuk Üniversitesi Müh.Mim.Fakültesi Döner Sermayesi Isletmesi arasinda yapilan protokol geregince, Ocak 2003 tarihinde program dogrultusunda çalismalara baslanmistir. Mevcut durumun belgelenerek tespit edilmesi ve daha sonraki restorasyon projesi için gerekli olan rölöve projesi (mevcudun hali hazir durumunun belgelenmesi) çalismalari amaca yönelik olarak yapilmasi gereken ilk ve en önemli süreçtir. Bu süreçte geleneksel ve modern ölçüm yöntemleriyle ve günümüz teknolojisinden faydalanilarak optik cihazlar ile ölçümler yapilmistir. Ölçümlere, bugüne kadar daha iyi oranda ayakta kalan ve 1970 lerde onarim görmüs kapali bölümden baslanmistir. Lazerli ölçüm cihazlariyla sabit (kirmizi) kot belirlenmistir. Kirmizi kot esas alinarak avluda yer alan kösk mescide ve revakli bölüme aktarilmistir. Kot üzerinden yapilan yükseklik ölçümleriyle zemindeki oturmalar ve dolgular tespit edilmistir. Kemer ve tonoz yüzeylerinde üçgenleme metodu kullanilarak ölçümler yapilmistir. Rölöve projesinin olusturulmasinda ölçüm disinda fotograflama ve kervansaraya yönelik daha önce yapilmis arastirmalardan da yaralanilmistir.

Nisan 2003 tarihi itibariyle rölöve çalismalari büyük oranda tamamlanmistir. Avluda revakli bölümün karsisinda, cümle kapisinin solunda konumlanan kapali bölüm duvar izlerinin ve esas zemin dösemesinin ortaya çikmasi için yüzey kazisi (molozlarin temizlenmesi) çalismalarinin yapilmasi gerekmektedir.

Yapida meydana gelen tahribatlar ve yapi malzemesindeki hasarlar fotograflanarak yerinde gözlemleme metodu ile tespit edilmistir. Tahribata neden olan faktörler arastirilarak gelecekte alinacak önlemlere altlik olusturulmaya çalisilmistir. Tahribatlara iliskin nedenler ve teknik arastirma devam etmektedir.

Restitüsyon projesi rölöve çalismasindan sonra gelen süreçtir. Bu süreçte rölöve çalismalari sirasinda kervansaraya yönelik daha önce yapilan çalismalar, tarihi kayitlar ve dönemine ait benzer yapilar isik tutacaktir. Restitüsyon çalismalari, yapinin yapildigi dönemdeki durumun tespitidir. Arastirmalar sonucunda restitüsyon çalismasiyla restorasyon projesine isik tutacak kararlar ortaya konulmus olacaktir.

Restorasyon projesinde, yalniz binayi korumak degil, binayi çevresiyle beraber korumak esas hedef olacaktir. Ishakli kervansarayinin yakin çevresindeki olumsuzluklar (görsel kirlilik anlaminda) ve yapiya statik anlamda zarar vermis ve çevresel niteligi bütünsellik anlaminda bozan Il Özel Idari binasinin yikilmasi dogru olacaktir. Çevresinde bulunan 1914 yilinda yapilmis tarihi camii, Osmanlilar döneminde yapilmis tarihi hamam ve çesme ile birlikte, tarihi bir doku olarak korunmasi, çevresindeki asfalt oto yollarinin ve dolgunun kaldirilarak düzenlenmis yaya yollarina ve yesil alanlara dönüstürülmesi hedeflenmektedir.

Kervansarayin günümüz kosullarina uygun yeni bir islevle topluma kazandirilmasina yönelik olarak arastirmalar yapilmakta, kervansarayin bölgesel konumu, mevcut karayollari ile iliskisi, Sultandagi Ilçesinin gereksinimleri düsünülerek, fonksiyonellik, ekonomiklik, sürdürülebilirlik, yasatabilirlik ilkeleri baglaminda uygun islev seçimi için çalismalar devam etmektedir. Öneriler, tarihi yapilara yapilabilecek müdahalelerin boyutu anlaminda da degerlendirilecektir. Buna karsilik ilk etapta olabilecek öneriler ise;

• Ilçede bulunan Kaymakamlik binasinin niteliksel açidan yeterli olmamasi sebebiyle Ishakli Kervansarayinin Kaymakamlik Binasi olarak düzenlenebilecegi düsünülmüstür. Ancak mekansal anlamda niceliksel fazlalik gerekeceginden mevcut yapiya müdahaleler olacaktir. Kültür ve Tabiat Varliklarini Koruma Kurulunun öneriye yönelik görüsleri degerlendirilecektir.

• Kervansaray, Konya-Afyon-Izmir karayoluna yakin konumlanmistir. Bu güzergah dogrultusunda turistik geziler için kisa süreli dinlenme ve gezme amaçli lokanta, çay bahçesi olarak, ya da küçük ticaret mekanlari ve çarsi olarak düzenlenebilecektir. Bu islev dogrultusunda mekan gereksinimlerine mevcut yapi cevap verebilecektir. Islem ekonomisi açisindan devamliligi saglayabilmek ise topluma tanitimlarla ve topluma kazandirilmasi ile mümkün olabilecektir.

• Kervansarayin orijinal islevini devam ettirmek amaciyla binanin, kisa süreli konaklama tesisi, yani kapasitesi sinirli bir otel olarak düzenlenebilmesi de mümkündür. Bu durumda da yapiya küçük müdahaleler gerekecektir

Yeni islev-islev dönüsümü anlaminda çalismalarimiz ve arastirmalarimiz ilkeler dogrultusunda devam etmektedir. Olumlu ve olumsuz yönler, ilgili kurum ve kuruluslarin da yönlendirilmeleri ve görüsleri dogrultusunda degerlendirilecektir. Yeni islev arayisinda hedef, kervansaraya yasama hakki vermek, tarihi, kültürel ve mimari sürekliligi saglamaktir. Tarihi emanetleri degerlendirerek gelecege aktarmak amaciyla bireysel-toplumsal duyarliligi arttirmak, öz degerlerimize sahip çikarak uygarliga açmak atilacak ilk ve önemli adimlar olacaktir.

AFYONKARAHISAR SULTANDAGI SAHIPATA (ISHAKLI) KERVANSARAYI RESTITÜSYON VE RESTORASYON

• RESTITÜSYON RAPORU

Anadolu da geçmisten günümüze asirlardir yasamis degerlerimiz, Anadolu Selçuklu döneminde yapilmis eserlerdir. Mimari üslubu, yapi malzemesinde kullanilan elemanlariyla, bezeme ve süslemeleriyle, dönemin sosyal yasantisini ve kültürünü yansitan, mekan organizasyonlariyla farkli amaçlar için yapilmis birçok yapi 1200 lü yillardan günümüze kadar yaklasik 800 yildir ayakta kalabilmistir.

Dogu ülkelerinin kültürü, ticareti ve ulasimi kadar eski olan han ve kervansaraylar, Anadolu kervan yollari üzerinde de özellikle Selçuklular döneminde 30-40 km'lik mesafelerle insa edilmislerdir. Konumlandiklari yolun ticaret hacmine, yaptiranin mali gücüne göre biçimsel olarak degisiklik gösteren kervansaraylar, esas olarak gereksinimler dogrultusunda yapilmislardir.

Afyon Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayi da, önemli bir bölümü ayakta kalabilen, korunmasi gerekli kültür varliklari arasindadir. Kervansaraya iliskin restitüsyon çalismalarinda,

• Yapinin mevcut durumundan,

• Yapida var olan izlerden,

• Yoklama kazisinda elde edilen bulgulardan,

• Yapiya yönelik bugüne kadar yapilan arastirmalardan,

• Yapildigi döneme ait kayitlardan ve

• Benzer dönem yapilariyla yapilan karsilastirmalardan yaralanilmistir.

Bu bölümde Anadolu Selçuklu kervansaray mimarisi ile ilgili genel bilgilenmeden sonra, Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinin Selçuklu Kervansaraylari arasindaki yeri ve önemi üzerinde durulmustur. Kervansaraya yönelik koruma ölçütleri hakkinda bilgi verilmistir.

• Anadolu Selçuklu Mimarisinde Kervansaraylar

En önemli Selçuklu Kervansaraylari Anadolu'yu dogu-bati istikametinde kat eden, büyük ticaret yolu üzerinde insa edilmistir. Bu yollardan dogu bati istikametinde olan, Antalya ve Alaiye(Alanya)'den baslayarak Konya, Aksaray, Kayseri, Sivas, Erzincan ve Erzurum gibi büyük merkezlerden geçerek Iran ve Türkmenistan'a ulasmaktadir. Konya-Aksehir istikametinde giden ikinci bir yolda Istanbul'a uzanmaktir (Turan, 1946). Sivas'tan bir yol Malatya-Diyarbakir üzerinden Halep'e ve Musul'a ulasmaktadir (Karpuz, 2001).

Kervansaraylar Selçuklu sultanlari ve devlet adamlarinca vakif olarak kurulmustur. Bir kervansarayin temel isleyisini saglayan yasal ve parasal mekanizma, döneme iliskin vakfiyelerde tanimlanmistir. Kervansaray çalisanlari; çalisanlar basinda yer alan nazir, kontrolleri yapan bir müsrif, bir mütevelli (handa olmasi gerekmiyor), bir hanci, bir muzif (sorumlu müdür), emir havayici (gerekli erzak ve malzemeyi saglayan), ashanede bir asçi, bir baytar ve atli bir hizmet adami, mescit için bir imam ve müezzin olarak kaydedilmistir (Kuban, 2002). Bir kervansarayda yerli ve yabanci ayrit edilmeksizin herkese üç gün yiyecek-içecek verilmis, degisik din, dil ve irktan olan insanlar bu mekanlarda bir tür dünya vatandasligi yasamislardir.

Kervansaraylar, kervanlarin gün boyunca süren yorucu yolculuktan sonra konaklamalarini, bu arada yolcularin ve hayvanlarin her türlü ihtiyaçlarini karsilayabilecek yatakhane, asevi, erzak ambari, depolar, ahirlar, mescit, sadirvan, hamam, eczane, ayakkabici, nalbant için gerekli mekanlar bulundurmakta ve bu hizmetleri karsiliksiz vermektedirler (Turan, 1946-Bakir, 1998). Kervansaraylarin boyutlari, üzerine insa edildikleri yolun, ticaret hacmine, dolayisiyla konaklayacak kervanlarin büyüklügüne ve yaptiranlarin gücünü bagli olarak degismistir (Kuban, 2002).

Kervansaraylar tarihsel geçmisleri, tasiyici sistemleri, yapisal, mimari ve dekorasyon özellikleri ve yayilma alanlari açisindan benzerlik ve süreklilik göstermektedirler.

Erdman (1961), kervansaraylarda “açik” ve “kapali” bölümlerin varligini ölçüt olarak kullanmis, buna göre de;

• Yalnizca kapali kismi olan ‘hol' hanlar,

• Hem açik, hem kapali kismi olan hanlar,

• Yalnizca açik kismi olan ‘avla' hanlar olarak üç grupta siniflamistir (Yavuz, 1976).

Bu siniflamaya ilave olarak iç içe iki plandan olusan ‘esodakli' olarak tanimlanan hanlar da (örn: Alara Han, Eshab-i Kehf Han…) dördüncü tip olarak tanimlanmistir.

Selçuklu mimarliginin nadide eserlerinden olan kervansaraylar;

• Anadolu'daki politik dengelerin degismesi, ticaret yollarinin eski degerlerini yitirmeleri,

• Ulasim araçlarinin degismesi ve buna bagli yeni ulasim aglarinin ortaya çikmasi ile, eski ulasim aginin birçok yerde terk edilmesi sonunda issizlasmis ve kullanilmaz hale gelmislerdir (Bektas.1989).

•

Günümüzde Selçuklu döneminin önemli yapilarindan olan bazi kervansaraylar belgelenmis, yayinlanmis, bakim ve onarim görerek, kullanima açilmistir. Ancak hanlarin bazilari yagis, nem gibi dogal sebeplerle, sel gibi dogal afetlerle yipranmis, bazilar da ahir ve hurdalik gibi amaci disinda kullanimlardan olumsuz etkilenmistir. Özellikle yakininda bir yerlesme bulunmayan hanlar ise adeta bir moloz yigini halini almistir. Bununla beraber koruma adina yapilan restorasyon çalismalarinin olumsuzlugu ya da tamamlanamadan birakilmasi da yapilarda tahribati artirmistir.

Afyon Sultandagi Ishakli Sahip Ata Kervansarayi da geçmisten günümüze kalan tarihi ve mimari eserlerden, emanetlerden biridir. Kervansaray 1965 – 1975 yillari arasinda kismi bir onarim görmüstür. Ancak bugüne kadar kervansaraya yönelik koruma amaçli ciddi bir çalisma yapilmamistir.

• Afyon Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayi Konumu ve Genel Mimari Özellikleri

Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayi Ipek Yolunun Anadolu'yu dogudan batiya asan bölümü üzerinde, Anadolu Selçuklu Devletinin siyasi ve ekonomik bakimdan parlak dönemlerinin sonlari olan 1249 yilinda yaptirilmistir. Bugün Afyon Iline bagli Sultandagi Ilçesi, önceleri Bolvadin kazasina bagli Ishakli Ocagi olarak bilinmektedir. Sultandagi Kervansarayinin kurucusu, Sahip Ata lakabiyla taninmis ünlü Selçuklu Veziri Fahrettin Ali Bin Hüseyin'dir. Hayrat babasi olarak tarihe geçmis ünlü Selçuklu Veziri Sahip Ata'nin Ishakli'daki Hani vakif olarak kurulmus ve yüzyillar boyu hizmet vermistir.

Ishakli Hani, avlusu ve kapali kismi olan hanlar grubuna girmektedir. Kapali bölümü bes sahidan olusmaktadir. Konya Aksaray yolu üzerindeki Sultan Han (1229), Nigde Agzikarahan (1236-1241), Tokat Hatun Hani (1239), Kayseri Aksaray yolundaki Sari Han (XIII. yy ortalari), Konya Aksaray yolundaki Obruk Han (XII. yy ortalari) ile Egirdir-Denizli yolundaki Çardak Han (1230), plan bakimindan en yakin benzerliklere sahip olan kervansaraylardir.

Hanin avlu bölümünde fevkani olarak konumlanan kösk mescit, Anadolu Selçuklu Kervansaraylarinin sayili örneklerindendir. Avlu ortasinda kösk mescidi olan hanlar, Konya-Aksaray yolundaki Sultan Han, Kayseri-Sivas yolu üzerindeki Tuzhisari Sultan Han, Nigde-Aksaray yolu üzerindeki Agzikara Han olarak bilinmektedir. Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinin kuzeydogu-güneybati yönünde konumlanmasi, kösk mescidin avlu ortasinda kible yönüne dogru açili yerlesmesine neden olmustur. Bu özelligi ile diger kervansaraylar arasinda bilinen tek örnektir. Ayrica kösk mescidin mukarnas dolgulu kubbe örtüsü de diger kösk mescitlerde görülmez.

Gereksinmeler dogrultusunda yapilan kervansaraylarda süsleme, genelde avlu portalinde, kapali bölüm portalinde ve kösk mescitte görülmektedir. Sahip Ata Kervansarayinin avlu portali, dönemin mimari özelliklerini tasimaktadir. Yalin bir süslemeye sahip olan avlu portalinde silmelerle çerçeveler olusturulmus, yildiz motifler ve gülbezeklerle bezemeler yapilmistir. Iç portalde istiridye tromplar ve pahli kemer yüzeyi kapiya farklilik kazandirmistir.

• Rölöve Sonrasi Kazi Sonuçlari

Sultandagi Sahip Ata Kervansarayi rölöve projesi Eskisehir KTVK kurulunun 15.08.2003 tarih ve 2056 sayili karariyla onaylanmistir. Söz konusu kervansarayin restitüsyon ve restorasyon projelerinin hazirlanabilmesi için avlu bölümünde ve kapali bölümde sondaj (yoklama) kazisinin yapilmasi istegi ayni tarihte uygun bulunmus ve Eylül-Ekim 2003 tarihlerinde sondaj çalismalari yapilmistir. Çalismalar el ile kullanilan küçük aletlerle gerçeklestirilmistir. Yoklama kazilari, avlu bölümünde ön yüz ve dogu duvari boyunca zeminde izleri bulunan duvarlarla sinirli alanlarda ve bati yönünde üç sahini ayakta olan develik bölümünün önyüz beden duvarina devam eden alanda gerçeklestirilmistir. Ayrica orijinal zemin kotunu bulmak amaciyla giris önünde ve kösk mescit çevresinde yer yer kazilar yapilmistir.

Avlu bölümünde yapilan yoklama kazisi sonucunda ön yüzde girisin saginda tek kapali mekanin, solunda ise köse dahil iki mekanin oldugu anlasilmistir. Köse mekandan baslayarak dogu duvari boyunca mekanlarin, kapali bölüme kadar devam ettigi düsüncesi, kazilar sonucunda netlik kazanmistir.

Kapali bölümde yoklama kazisi hayvan ve insanlari birbirinden ayiran seki izlerinin oldugu kemer ayaklari arasinda gerçeklestirilmistir. Zeminde görülen izlerin toprak altinda da devam ettigi görülmüstür. Ancak tas kaplama oldugu düsünülen seki altinda, zemin kaplamasina ait herhangi bir ize rastlanmamistir. Büyüklügü itibariyle ve ayni nitelikte kervansaraylarda karsilastirildiginda “seki düzeninin olmamasi” düsünülmemektedir.

Sahip Ata Kervansarayinin güneybati duvarina bitisik konumlanan, 1974 yilinda insa edilen Özel Idare Binasi ve müstemilatinin statik ve görsel açidan kervansaraya zarar verdigi gerekçesiyle yikilma istegi de Eskisehir KTVK Kurulunun 15.08.2003 tarih ve 2056 sayili karari geregince onaylanmistir. Kervansarayda yapilan yoklama kazisi çalismalari sonrasinda (ekim 2003) bina yikilarak çevre temizligi yapilmistir.

Yoklama kazisinda elde edilen bulgular, kervansaraylara iliskin çalismalar ve dönem yapilariyla yapilan karsilastirmalarla da desteklenerek, restitüsyon projesinin tamamlanmasi saglanmistir. Restitüsyon çalismasi ise restorasyon projeleri için yol gösterici olmustur.

• SULTANDAGI (ISHAKLI) SAHIP ATA KERVANSARAYININ BELGE VE BULGULAR DOGRULTUSUNDA ANALIZI

Hicri 647 Miladi 1249 yilinda yapilan Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayi, Selçuklu döneminde insa edilen büyük ölçekli hanlardandir. Yapinin restitüsyon çalismalarinda daha önce de deginildigi gibi yapida var olan izler, yoklama kazisinda elde edilen bulgular, yapiya yönelik bugüne kadar yapilan çalismalar, yapildigi döneme ait kayitlar ve benzer nitelikte dönem yapilari isik tutmustur. Kervansaray kapali bölüm, avlu (açik) bölümü, kösk mescit ve taç kapilar olarak dört ana bölümde ele alinmis her bölümde plan özellikleri, islevsel özellikler, süslemeler, kullanilan yapi malzemeleri hakkinda bilgi verilmistir. Taçkapilar avlu portali ve kapali bölüm taç kapisi olarak ayri ait basliklarda aktarilmistir. Bölümlerin/mekanlarin anlatiminda daha önce yapilmis çalismalar ve mevcut yapida bulunan izler referans gösterilerek çalismanin mesnetleri de ortaya konulmaya çalisilmistir. Arastirma raporu fotograf ve çizimlerle desteklenmistir.

2.1.Kapali Bölüm

Isleve yönelik olarak insa edilen kervansaraylarin esas amaci geceleyenlerin emniyetini ve gecelemek için gerekli kosullari saglamaktir. Literatürlerde “ahir”, “kapali bölüm”, “kislik bölüm” olarak geçen bölüm, insan ve hayvanlarin barinmalari için yapilan mekanlardir. Kuban (2002) kapali bölümleri, kalin duvar ve ayaklara oturan, genelde sivri profili, besik tonozlarla örtülü paralel sahinlardan olusan büyük mekan olarak tanimlamistir. Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinda kapali bölüm, genel yerlesime göre güneybati yönünde konumlanmistir. Giris duvarina dik birbirine paralel bes sahindan olusan kapali bölümde orta sahin, diger sahinlara göre daha genis ve yüksek tutulmustur.

Barinagin asgari kosullari, hayvanlarin çözülmesi, yüklerin indirilmesi, yolcularin yatmasi, hayvanlarin beslenmesi ve baglanmasidir. Birçok kervansarayda barinak bölümü yalnizca kemerleri tasiyan ayaklarla bölünmüs, bunun disinda devamliligi olan bölüntüsüz mekanlar görünümündedir. Ancak, bu mekanda hayvanlar ve insanlar ayni düzlemde bulunmamakta, hayvanlar için “ahir”, insan ve yükler için “seki” olarak isimlendirilen bölünmeler yer almaktadir (Kuban, 2002; Yavuz, 1992; Yavuz, 1996).

Sultandagi Sahip Ata kervansarayinda da, kapali bölümdeki kemer ayaklarinda çikinti yapan, topuk ve kemer ayaklarinin baglayan tas siralardan, seki düzeninin oldugu anlasilmaktadir. Kervansarayda kemer ayaklarindaki yoklama kazilariyla netlesen bu izler disinda seki izlerine rastlanmamistir. Bu durum seki ve ahir bölümünde olmasi gereken taslarin yerinden sökülerek baska amaçlarla kullanildigi düsündürmektedir.

Yavuz (1992)bes sahindan olusan hanlarda seki düzeni konumunun hep ayni oldugunu belirtmistir. Giris tarafindaki ikinci birimde baslayan seki, ikinci ve dördüncü dikey sahinda yer almakta, dip duvara kadar uzandiktan iki kanat, yatayda birlesmekte ve böylece U biçimi almaktadir. Dolay, Çardak, Kayseri Sultan, Agzikara, Sadettin, Susuz, Karatay ve Avanos Sari Hanlarda seki hep bu durumdadir. Bu bilgilerden ve kazi sonrasi bulgularla kemer ayaklarini baglayan yer yer izlerden yola çikarak Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinda da sekinin ikinci birimde basladigi, orta sahinin iki yaninda devam ettigi ve güneybati duvarinda birleserek U biçimini aldigi düsünülmektedir.

Kapali mekanda zeminden 0,80 m – 1, 20 m yüksekliginde (Müler, 2001) olan sekilere ahsap ya da tas merdivenlerle ulasilmaktadir. Yavuz (1192) hanlarda hayvanlarin bulundugu ahir kotunda beslenme ve su gereksinimi için, seki kenarinda ya da dis duvar yüzeyinde yemli ve yalak düzeninden söz etmektedir. Ayrica hayvanlarin baglanmasi için halkalar yada kemer ayaklarina açilan delikler bulunmaktadir. Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinda seki ve ahir düzeni zaman içinde tamamen yok oldugundan, seki merdiveninin nerede ve nasil oldugu konusunda bir bilgiye ulasilamamistir. Bunun yani sira duvarlarda yemlik ve yalak düzenine yönelik herhangi bir izde bugün mevcut degildir. Bu durum yemlik ve yalak düzeninin duvar yüzünde degil, seki kenarinda oldugu izlenimini vermektedir. Hayvanlarin baglanmasi için halka ve demir kanca izlerine de rastlanmamistir.

Kervansaraylarin kapali bölümleri içe kapali, az isik alan mekanlardir. Kapali bölüme isik ve hava, masif kalin duvarlara delinmis, sayica çok olmayan, kisin yagistan, yazin günesten koruyan mazgal pencerelerden ve diger sahinlara göre yükseltilmis orta sahindaki fener pencerelerinden iç mekana alinmaktadir. Mazgal pencereler korunma ve içerideki esyanin emniyete alinmasi için insan boyutunun üstünde bir yükseklikte dar, uzun ve içe dogru sevli olarak düzenlenmistir. Yükseltilmis orta sahindaki aydinlik kubbesi disaridan genelde sekizgen bir kasnakla çevrelenerek sivri Selçuklu külahina dönüsmektedir. Sekizgen kasnak üzerinden açilan ince uzun pencereler kapali bölümü aydinlatmaktadir. Aydinlik fenerinde yer alan pencere düzeni farkliliklar gösterebilmektedir. Hanlarda fener bölümü genelde yikilmis olmasina ragmen kaynaklardan ve onarilan kervansaraylarda yapilan çalismalara göre fener konumu ve biçimlenmesi konusunda genellemeler yapmak mümkün olabilmektedir.

Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinda kapali bölümün aydinlatilmasi güneydogu ve güneybati masif duvarlar üzerinde bulunan mazgal pencerelerden saglanmaktadir. Güneydogu duvarinda iki, güneybati duvarinda üç mazgal pencere yer almaktadir. Güneybati duvarindaki pencereler boyut ve yerden yükseklikleri itibari ile birbirinden farklidir. Giris duvarina dik bes sahindan, giris aksinda olani, yan sahinlara göre daha genis ve yüksek tutulmustur. Genis ve yüksek olan bu orta sahinda aydinlik feneri açikligi bulunmaktadir. Girise göre üçüncü açiklikta, yani merkezde kare planli alan, daha da yükseltilerek bugün bulunmayan aydinlik kubbesi olusturulmustur. Kubbeye geçis için kullanilan tugla pandantifler bu düsünceyi destekleyen izlerdir. Ancak 1974 yilinda Mahmut AKOK Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinin rölöve projesini hazirlamis ve çalismasinda, aydinlik fenerin birçok kervansarayda merkezde oldugunu vurgulayarak, Ishaklida aydinlik fenerinin girise göre ikinci açiklik üzerinde yer aldigini ve bunun bir ayricalik oldugunu belirtmistir. Yapilan arastirmalar ve yerinde bulunan pandantif izler bu tespitin dogru olmadigini göstermektedir.

M.Ferit ve M.Mesut'un 1934 yilinda hazirlamis oldugu “Selçuklu Veziri Sahip Ata ile Ogullarinin Hayati ve Eserleri” isimli çalismasinda, Ishakli kervansarayinda aydinlik kubbesinin Sultan, Zazadin ve Horozlu Han Kubbelerine benzedigi belirtilmektedir. Zazadin Hanin aydinlik feneri dista, alt bölümde kare planli olarak dikkati çekerken, üst kisimda köseler pahlanmis ve sekizgen görünüm saglanmistir. Fener içten kubbe, distan ise konik külahtir. Kesme tas ile insa edilen kubbenin dört yönünde birer pencere bulunmaktadir. Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinda kubbeye geçitse kullanilan tugla pandantif, Horozlu Handa oldugu gibi kubbenin de tugla malzemeden oldugunu düsündürmektedir. Kare planli kubbenin dista, alisageldigi ve belirtildigi gibi konik külah biçimini aldigi ve kesme tas kullanildigi muhtemeldir. 1970li yillarda kervansarayda yapilan onarimda fener bölümü sirali moloz taslar üzerine betonarme hatilla bitirilmis ve aslina uygun olmayan bir biçimde demir profillerle fener açikligi geçilmistir.

Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinda giris duvarina dik bes sahinin üst örtüsü, çatida da ayni düzende devam ederek besik tonozla örtülmüstür. Moloz taslarla yapilmis üst örtü yükü, ayni zamanda üst örtüyü biçimlendiren kemerler araciligi ile zemine aktarilmaktadir. 16 kemer ayagi bulunan kapali bölümde kemer açikliklari ve yükseklikleri orta sahin disinda hemen hemen aynidir. Selçuklu Kervansaraylarinda, iki merkezli sivri, basik, yarim daire profilli kemerlerle düz kemerlerin yaygin olarak kullanildigini belirtmistir. Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinin kapali bölümünde sivri kemerler kullanilmistir. Kemer yapi malzemesinde kesme tas kullanilmis, kesme tas üzerine moloz taslar sirali olarak devam etmistir. Kemer ayaklarinda ise kesme tas kullanilmistir. Kapali bölüm çevre duvarlari iç kisimda sirali moloz tas, dista ise kesme taslarla örülmüstür.

Kapali bölümde yapi malzemelerini baglayici olarak kireç harci kullanilmistir. Kemer ayaklarinda ve kemer taslarinda yanasma derzli örgü teknigi uygulanmistir. Toprak dam oldugu düsünülen üst örtüde yagmur sulari U biçimli çörtenlerle disari atilmaktadir. Kapali bölüm dis duvarlarinda, uzun duvarlara destek amaciyla uygulanan payandalar köse noktalarda bir karenin dörtte üçü ve yüzeylerin ortasinda karenin yarisi, yani dikdörtgen biçimde uygulanmistir. Yavuz(2002) daha çok han duvarlarinda destek amaçli kullanilan payandalarin plandaki biçimine uygun bir külahla bitirildigini belirtmektedir. Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinda payandalarin nasil bittigi konusunda bir iz yer almamaktadir. Ancak bu konuda yapilan arastirmalar dogrultusunda kare ve dikdörtgene uygun külahla bittigi düsünülmektedir.

• Avlu Bölümü

Kervansaraylarda açik ve kapali bölümler en eski örneklerden bu yana düsünülmüstür. Kapali bölümün mimarisi fazlaca çesitlilik göstermezken, avlu planlamasinda farkliliklar görülmektedir. Bazi kaynaklarda kapali bölüm ‘kislik', avlu bölümü ‘yazlik' olarak tanimlanmistir. Kervansaray mimari yapilanmasinda avlu, servis mekanlarini içermektedir. Kapali bölümün geceleme islevine karsin, hanin diger bütün islevleri avlu çevresinde görülmektedir. Kervansarayin yalin sade görünümünü vurgulayan taç kapidan avluya girilmektedir. Avlu bölümünde kervansarayin büyüklügü ile de iliskili olarak mutfak, yönetici odasi, hamam, önemli yolcular için bir iki oda, mescit gibi kapali ve develik adi verilen tek veya çift revakli tonozla örtülü yari açik mekanlar bulunmaktadir.

Birçok kervansarayda avludaki kapali mekanlarin tam olarak hangi isleve hizmet verdigi bilinmemektedir. Kayseri-Malatya yolu üzerinde konumlanan Karatay Handa, giris aksi solanda yönetici odasi, dar uzun bir tonozla ulasilan L sofali bir özel daire ve mescit bulunmaktadir. Ayrica kendi içinde ayri bir plan semasina sahip hamamda avludan kullanilan mekanlar arasindadir (Kuban, 2002).

Konya-Aksaray yolu üzerinde konumlanan Sultan Handa, avluya açilan kismen magaza, kismen yatacak yer olarak kullanilan derin odalar yer almaktadir. Kapi tarafinda han bekçisine veya nöbetçi askere mahsus mekan bulunmaktadir. Konyali (1974) Aksaray Sultan Handa avluda bulunan sekiz odayi, yolcularin yüklerini ve kiymetli esyalarini muhafaza edecekleri mekanlar olarak tanimlanmis ve bu mekanlarin mazgal pencere ile disa açildigini belirtmistir. Bazi odalarin da içten bölündügünü, depo ve mahzen olarak kullanildigini ifade etmistir. Yolculara yiyecek hazirlamak için gereken ashanenin de avluda yer aldigi belirtilmistir.

Bas (2001), Zazadin Haniyla ilgili arastirmasinda avludaki birbiriyle baglantili mekanlari hamam yada mutfak olarak yorumlamistir. Kuban (2002), hanlarda mutfaklarin çok kapsamli olmadigini belirterek, yolculara içecek su verildigini, ancak banyo imkaninin mümkün olmadigini vurgulamaktadir. Bununla beraber, tuvalet olarak yorumlanan hacimler varsa da bunun biçimsel olarak düzenlenmis bir örnegine bugüne kadar rastlanmamistir. Ancak çok büyük hanlarda hamam, erzak depolari, mutfak, belki nalbant ve binek takimi tamircileri için islik mekani, avluda yer alan almistir. Bünyesinde hamam bulunmayan hanlarda ise bu gereksinim hanin disinda karsilanmistir.

Avluda yapilan düzenlemelerde yapi malzemesi olarak kesme tas, moloz tas ve bazi örneklerde tugla kullanilmistir. Derz malzemesi olarak kireç harci kullanilmistir. Üst örtü genelde toprakla kaplidir. Avlu odalarinin duvarlari ve tonozlari sivalidir. Odalarin tonoz üst örtüsü moloz taslarla örülmüstür.

Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinin avlu bölümü kapali ve yari açik düzenlemelerden olusmaktadir. Kapali bölüme göre daha fazla tahrip olmus avlu bölümünde girisin de yer aldigi ön yüzde ve girise göre sol kolda sirali kapali mekanlar bulunmaktadir. Girisin solunda kösede dahil olmak üzere iki kapali mekan yer almakta, sag kolda ise bir kapali oda ile birlikte yari açik bir mekan bulunmaktadir. Müllerin (2001) Aksaray Sultan Han için, mekanlarin han bekçisine veya nöbetçi askere, ayrica hanin yöneticisinin kullanimina yönelik oldugu söylenebilmektedir. Bu mekanlarin duvarlarinda kireç harçli baglama malzemesiyle derzli kesme tas teknigi kullanilmistir. Bu yüzdeki mekanlarin üst örtüsünün nasil oldugu konusunda duvarlarda herhangi bir iz bulunmamaktadir. Diger hanlarda yapilan arastirma ve bulgulara yönelik degerlendirmeler isiginda genel olarak belirtilen moloz tas örgünün Sultandagi Sahip Ata Kervansarayindaki avlu mekanlarinda avlu aksina dik tonoz örtü olarak uygulandigi düsünülmektedir.

Girisin solundaki ön yüzdeki köse oda dahil yedi hücre yer almaktadir. Ön ve yan yüzden cephe alan köse mekana avluda güneybati yönünden girilmektedir. Kösedeki mekan dahil yan yana siralanan üç kapali hacimden sonra yari açik mekan bulunmaktadir. Ekim 2003 tarihinde yapilan yoklama kazilarinda mekanin avlu yüzünde duvar izine rastlanmamasi ayrica eyvan olarak tanimlanan yari açik mekandan kapali mekanlara giris olmasi bu düsünceyi dogrulamaktadir. Bu mekandan sonra kapali üç mekan yer almaktadir. Girisi eyvandan olan ikinci mekan, avlu girisi bulunmayan diger bir mekana baglanti saglamaktadir. Birbirinden geçilen bu mekanlari, bas (2001) Zazadin Han için hamam yada mutfak olarak yorumlanmaktadir. Ancak, Sultandagi Sahip Ata kervansarayinin hamam gereksinimi hanin disinda karsilandigindan, avlunun güney bati duvarindaki birbirinden geçilen mekanlar mutfak ve erzak depolari olarak yorumlanabilmektedir. Diger üç mekanin ise servis amaçli diger mekanlar olarak yada kiymetli esyalarin muhafazasi için düzenlenmis mekanlar olarak kullanildigi düsünülmektedir. Dis duvarlari tamamen yikilmis bu mekanlarin mazgal pencerelerle aydinlatildigi ve havalandirildigi düsünülmektedir.

Odalarin duvarlari kireç harciyla moloz taslarin sirali bir biçimde örülmesiyle tamamlanmistir. Bu bölüm tamamen yikildigindan üst örtüsünün nasil oldugu konusunda bir iz bulunmamaktadir. Avluda sirali mekanlarin kapali bölüm bitisiginde bulunan son odasinda duvardaki tonoz baslangici, bu odalarin üst örtüsü hakkinda fikir vermektedir.diger hanlarda yapilan degerlendirmelerle de bu mekanlarin üst örtüsünde avlu aksina dik besik tonozun kullanildigi söylenebilmektedir. Tonoz örtüde moloz taslar kireç harçli derz ile örülmüstür.

Kervansaraylarda avluda yer alan bölümlerden olan tek veya çift revakli alanlar “develik” olarak tanimlanmaktadir. Avlu ana aksina dik tonozlarla örtülü bu yari açik mekanlar develerin ve yazin diger hayvanlarin baglandigi alanlardir. Toprakla kapli olan tonoz örtü, kireç harçli baglama malzemesiyle moloz tas kullanilarak örülmüstür. Disariya penceresi olmayan bu bölümlerde üst örtü yükü kemerlerle zemine aktarilmaktadir. Kemer ayaklarinda kesme tas yanasma derzli olarak kullanilmistir.

Hanlarin avlu bölümünde beden duvarlari kapali bölümde oldugu gibi distan yönü tas yada kesme tas, içten ise moloz taslarla kaplidir. Avlu zemininde kullanilan döseme malzemesi genelde tastir.

Kervansaraylarin anitsal görünümleri dis duvarlarda payandalarla desteklenmistir. Payandalar uzun duvarlarda duvarin direncini arttirmaktadir. “payandalar kare, dikdörtgen, daire, çokgen gibi farkli biçimlerde uygulanmislardir. Köse noktalarda dörtte üç olarak tekrarlanirlar ve üstleri plana uygun biçimde sekillenmis bir külahla bitirilmistir.” Yavuz (1992) hanlarin savunma amaciyla da kullanildigini vurgulayarak, bu amaca yönelik bazi kervansaraylarda çatida, dendanlarin yer aldigini belirtmistir. Toprak kapli çati yüzeyi, rahat bir sekilde üzerinde yürümeye elverislidir. Çatilar kullanilabilmeleri ve bakimlari için ulasilabilir olmakta, çatiya çikmak için yeri avlu içinde degisken olan tas ya da ahsap merdiven kullanilmaktadir. Merdiveni bulunmayan hanlarda ise tasinabilir merdivenle çatiya ulasildigi düsünülmektedir. Çatilarin yagmur suyu çörtenlerle dis duvarlardan atilmaktadir.

Sultandagi Sahip Ata kervansarayinin avlu bölümünde, girisin sag tarafinda, önyüzden kapali bölüm duvarina kadar uzanan kuzeybati yönünde, revakli bölüm yer almaktadir. Revakli bölüm beserden iki sira kemer ayaklarindan olusmaktadir. Avluya dik üç sahin ve alti kemer ayagi bugünde ayaktadir. Diger dört kemer ayaginin kismen zemin üstünde kalan izleri Ekim 2003 tarihinde yapilan yoklama kazisi çalismalariyla belirgin duruma gelmistir. Revakli bölümde, barinak bölümünde oldugu gibi sivri kemer kullanilmistir. 1971'li yillarin basinda revakli alanda kapali bölümden itibaren üç sahinda onarim yapilmistir. Yikilan tonoz örtü ve tahrip olan kemer ayaklari tamamlanmistir. Tonoz örtü moloz taslar arasina çimento harçli siva ile doldurma tekniginde örülmüstür. Kemer ayaklarinda yanasma derzli kesme tas duvar örgü teknigi kullanilmistir. Orijinal yapida, kemerlerde ilk sira kalin, ikinci sira daha ince olmak üzere kesme tas kullanilmistir. Kemer üstlerinde ve tonozda kireç harçli moloz tas kullanilmistir. 70'li yillarda yapilan onarimda üst örtüde yenilenmis ve her tonozun üstü kesme taslarla besik çati biçiminde kesme tasla kaplanmistir. Her tonozun arasina gelecek sekilde olusturulan su kanalarinda yagmur sulari toplanarak dis duvardan çörtenlerle disari aktarilmaktadir. Yapildigi dönemde üst örtünün Yavuz'un ve Kuban'in diger hanlar için belirttigi gibi toprak kapli oldugu düsünülmektedir.

Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinin avlu zemini tasla kaplanmistir. Tasla kapli yüzeyler Ekim 2003 tarihinde yapilan yoklama kazilariyla avlunun belirli yerlerinin açilmasiyla ortaya çikmistir. Üst örtüye çikmak için bazi hanlarda yer alan merdiven düzenine, Sultandagi Sahip Ata kervansarayinda rastlanmamistir. Üst örtüye ulasmak için tasinabilir merdiven kullanildigi düsünülmektedir. Kervansarayda uzun duvarlarda, duvarin direncini arttirmak için yapilan payandalar, kapali bölüm duvarlarindan daha uzun tutulan avlu duvarlarinda da kullanilmistir. Köselerde kare formun dörtte üçü, ön yüzde taçkapi ve köse nokta arasinda yarim daire payanda bulunmaktadir. Yan duvarlarda köseler arasinda bir yarim kare yani dikdörtgen, bir de yarim daire payanda yer almaktadir. Yapilan onarimlarda güneydogu yan duvarda ara payandalar dikdörtgen planda yapilmistir. Payandalarin üst bölümlerinin nasil oldugu konusunda herhangi bir iz bulunmaktadir.

Avlu dis duvarlari kapali bölümde oldugu gibi içten kireç harçli moloz tas, distan ise yanasma derzli kesme tas ile örülmüstür. Ön ve yan yüzlerde 70'li yillarda yapilan onarimlarda yine kesme tas kullanilmistir. Avlu dis duvarlarinin yüksekligi revakli bölümün ve kapali mekanlarin distan algilanmasini engelleyecek yüksekliktedir.

2.3. Kösk Mescit

Anadolu Selçuklu Kervansaraylarinda mescit, hem avlulu hemde kapali bölümden olusan hanlarda, avlu bölümünde dikkatimizi çekmektedir. Günümüze olusan örneklerden mescitlerin kervansaraylarda kesin bir yerinin olmadigi, planlama ve yapim sirasinda diger mekanlarin konumuna göre mescit için bir mekan ayrildigi anlasilmaktadir.

Dinimizde namaz kilmak için temiz bir yer yeterli ise de, gerek hava sartlarindan korunmak, gerekse etrafta dolasan hayvanlarin kirletmesini önlemek için ibadet mahallini zeminden yükseltmek veya kapali bir hacim durumuna getirmek ilk çare olarak görülmüstür. Ayni anlayisla fakat fevkani kapali hacimler halinde sekillendirilen kösk mescitler ise, Türk mimarisine farkli örnekler kazandirmistir.

Yükseltilmis mekan olgusunun islevsel nedenlerle beraber kösk mescitlerin önemini vurgulamak amacini tasidigindan söz edilebilmektedir. Anadolu Selçuklu mimarisinde mescit, avluda yapinin bir bölümü ile bitisik olarak ön yüzde ya da avlu ortasinda tamamen bagimsiz olarak biçimlenebilmektedir. Küçük bir toplulugun ibadeti için yapildiklarindan üzerleri kubbe yada tonoz ile örtülü tek bir hacimden olusmaktadir. Yükseltilmis üst mekana çikis, tek yada çift yönlü tas merdivenle saglanmaktadir.

Yükseltilmis kösk mescitin altinda abdest alma imkani veren bir çesme veya havuzlu sadirvan bulunmaktadir. Anadoludaki kösk mescitlerin en eski örneklerinden biri Konya-Beysehir Kervan yolu üzerindeki xii. yydan kalma Kizilören kervansarayinda bulunmaktadir. Burada kösk mescit, ön cepheden kütle halinde bir çikinti yapan giris kisminin solanda ve kemerler üzerinde yari müstakil olarak yer almistir. Öndekiler müstakil, arkadakiler ise cephe duvarindan plastr seklinde çikinti yapan dört ayaga oturtulmus, dört sivri kemer ve bir çapraz tonozla mescit zeminden yükseltilmistir. Altta plastr ayaklari arasinda bir çesme mevcuttur.

Konya-Aksaray yolu üzerinde bulunan Zazadin Handa mescit, giris eyvaninin solunda ön yüzde konumlanmistir. Duvardan disa dogru tasirilan taslarin merdiven basamagi sekline dönüsmesiyle üst kota ulasim saglanmistir. Kare planli mescidin iç duvarlari düzgün kesme taslarla örülmüs, güney duvarda bulunan ve oldukça tahrip edilen mihrap nisinin etrafi ise basit geometrik motiflerle bezenmistir. Üst örtüsü tamamen göçmüs olmakla birlikte duvarlardaki izlere göre üzerinin yildiz tonozla örtülü oldugu anlasilmaktadir.

Kayseri-Malatya kervan yolunda konumlanan Karatay Handa mescit, avlu girisinin saginda bulunmaktadir. Mescidin kapisi büyük bir portal seklinde avluya açilmaktadir.

Egirdir-Denizli yolu üzerinde Goncali'daki Akhan da önyüzde girisin solunda, hole bitisen besik tonozlu mekanin üst kotunda, köse üçgenleri üzerinde kubbeli mescit yer almaktadir. Kayseri-Aksaray yolu üzerinde konumlanan Sari Handa ise mescit Kizilören Handa oldugu gibi avlu portalinin üzerine yerlestirilmistir.

Kervansaraylarin avlu bölümünde önyüzde konumlanan mescitlerden farkli olarak, genelde sultan hanlarin bir özelligi sayilan avlu ortasinda bagimsiz bir yapi biçiminde fevkani kösk mescitler de kervansaraylara farklilik kazandirmislardir.

Kösk mescitler dört destekli yapinin kaide olarak kullanilmasiyla olusmaktadir. Üst duvarlar yükseltilerek, mescit tonozun kavisini gizlemektedir. Mescidi avlu ortasinda kösk mescit olarak tasarlanan Konya-Nevsehir yolu üzerindeki Agzikara Han, Kayseri-Sivas yolu üzerindeki Tuzhisari Sultan Han, Konya-Aksaray yolundaki Sultan Han ve Afyon-Konya yolu üzerindeki Sultandagi Sahip Ata Hani olmak üzere dört adettir. Kösk mescitlere mihrap duvari karsisindaki yüzeyden girilmekte, genelde iki yan duvarda pencereler açilmaktadir. Iki yada tek yönlü bir merdivenle mescit kotuna ulasilmakta ve kapi önünde giris için bir sahanlik bulunmaktadir. Islevsel amaçli insa edilen, yalin sade bir mimari anlayisi sergileyen kervansaraylarda süslemenin yer aldigi bölümlerden biride kösk mescit olarak dikkatimiz çekmektedir. Mescidin dis yüzeyinde kullanilan silmelerde, mescit alt mekaninda tasiyici ayaklari olusturan kemer yüzeylerinde, disa açilan pencerelerde, mescit kapisinda, mihrapta ve üst örtü iç yüzünde süslemeler yer alabilmektedir. Kösk mescidin önemi, islevsel amaçli yükseltme ile beraber süsleme ile de vurgulanmis olmaktir.

Kösk mescit altinda abdest almak için çesme yada sadirvan bulunmaktadir. Konya-Aksaray yolu üzerinde konumlanan Sultan Han kösk mescit altinda sadirvan bulundugu Konyalinin çalismasinda belirtilmistir. Avluda müstakil bulunan kösk mescitlerde namaz kilinan mahalden birkaç basamak merdivenle ezan mahfili olarak tanimlanan alana çikildigi görülmüstür. Akalin(1987), Agzikara Hanin kösk mescidinde terasa çikan bir merdivenin varligindan söz etmektedir.

Kösk mescitlerin insasinda yapi malzemesi olarak kesme tas kullanilmistir. Kesme tas yanasma derzli olarak uygulanmis, pencere, kapi, mihrap ve üst örtüde eger varsa mukarnas uygulamasi, islenmis taslarin bindirme tekniginde bir araya getirilmesiyle olusturulmustur.

Günümüze kadar ulasan, yapim tarihi itibari ile avlu ortasinda bagimsiz konumlanan kösk mescitlerin son örnegi, Sultandagi Sahip Ata kervansarayinda bulunmaktadir. Sultan Hanlarda dikkatimizi çeken kösk mescitler, Sahip Ata Kervansarayinda, kervansarayin yönlenmesiyle de iliskili olarak ana eksenden farkli konumlanmistir. Kösk mescidin genel kurgu içindeki bu konumu Ögel tarafindan “sultan hanlardakinden anlam düzeyinde farklilik olusturulmak istenmesi” biçiminde yorumlanmistir. Avlu içinde ana eksene göre farkli konumlanan baska bir örnek bulunmamaktadir. Kervansaraydaki kösk mescit kuzeydogu-güneybati yönünde konumlanan avlu içinde, avlu yatay eksenine göre kible yönüne dogru yaklasik 20 derece kaydirilmistir.

Kösk mescit alt yapida L biçiminde dört ayakla tasinmaktadir. Ayaklar birbiriyle dört yüzde kemerlerle baglanmaktadir. Kuzey yani giris yönünde iki yönlü merdivenle mescide ulasilmaktadir. Yikilan merdiven zemin üstündeki bugünkü izlerinden, giris kotuna ulasan dokuz basamak oldugu anlasilmaktadir. Zemindeki ayaklar kare zeminin köselerinden manastir tonozu biçiminde birleserek alt mekani örtmüs ve ayni zamanda mescit dösemesini de olusturmustur. Giris yüzeyi disinda her yüzde kemeri olusturan taslar yarim yildizli motiflerle süslenmistir. Her yüze kemer taslari disinda düsey duvarda da yarim yildizli süslemeli ve egrisel silmeler cepheleri zenginlestirmistir. Köselerde dairesel silmeler yer almaktadir. Kösk mescidin üst bölümü tamamen yikildigindan silmelerin nasil tamamlandigi bilinmemektedir. Diger kösk mescit örnekleri incelendiginde yüzey kenarlarindaki silmelerin ayni oran ve mesafede yüzeyin üst noktasinda da devam ettigi ve çerçeveyi tamamladigi tahmin edilmektedir.

Mescit giris kapisinda kirilmis egri yüzeyli süslemeli bir tas yer almaktadir. Süslemeli tas üzerinde geçmeli mermer tas sirasindan sonra mukarnasli kavsara yer almaktadir. Kapi çevresinde olusturulan silmelerle girisin vurgulanmasi devam etmektedir.

Mukarnas kavsaralar, yan yüzdeki pencerelerde ve mihrapta da bulunmaktadir. Çökmek üzere olan mihrap duvarinda disa açilan bir yüzey bulunmamaktadir. Mihrabin köse noktalarinda sütunçeler yer almaktadir. Içten sade görünümlü pencereler, yüzeyde silmelerle tamamlanmistir. Mescit girisinin saginda yer alan üç basamakli merdivenden sonra sahin olusmakta ve ezan okumak amaciyla basik kemerli bir kapidan geçilerek, duvar içinden üst örtüye çikan merdivene ulasilmaktadir.

Orta noktasi çökmüs olan mescit alt zemini kesme tas dösemedir. Içte düsey duvarlarin üst bölümünde gösterisli bir silme kusak dolasmaktadir. Kubbe, silme kusaklardan sonra yedi siradan olusan mukarnas örtü ile tamamlanir. Kubbenin bugün üç siradan sonrasi yikilmis durumdadir. Akok'un (1974) yaptigi çalismaya göre mukarnas örgüsü dört duvar üstünden baslayip ikinci ve üçüncü kademede sekizgenlere ve son orta yildizlarinda da altigen ve onikigenlere bölünmektedir.

Kösk mescit altindaki alanda önge'nin belirttigi gibi abdest almak için sadirvan yada çesmenin bulundugu düsünülmektedir. Mescit çok harap bir durumda bulundugundan, güvenlik açisindan bu alanda kazi yapilmasi uygun görülmemis, uygulama asamasinda yapilacak çalismalarla zemindeki düzenlemenin nasil oldugu konusunda arastirmalarin tamamlanmasi uygun bulunmustur.

Kesme taslarin yanasma derzli olarak kullanildigi kösk mescitte yer yer devsirme malzeme kullanilmistir. Dogu cephesinde üçgen alinlikli mermer tas ve mihrap duvarindaki birkaç tas kösk mescitte kullanilan devsirme taslara örneklerdir. Harap durumda olan ve statik açidan güvenligi bulunmayan mescidin döseme ve tonoz örtü taslarinin mescit altinda yerde serbest bulunan taslar oldugu düsünülmektedir.

• Selçuklu Mimarisinde Taç Kapilar ve Kervansaraylarda Uygulanisi

Anadolu Selçuklu Mimarisinde yapilarin tümünde ilgi çeken düzenlemelerden biride taç kapilardir. Genellikle önyüzün ortasina yerlestirilmis olan taç kapilarin en belirgin özelligi, cephe yüzeyine kiyasla bir çikinti yada girinti saglamalaridir.

Taçkapilar genel olarak kavsara, profiller, kusatma kemerleri, insa kitabeleri, köse sütuncuklari, sütuncuk basliklari, mihrabiyeler, gülbezekler ve kabaralarla zenginlestirilmistir. Her taçkapi kendine has özellik ve farkliliklarla Türk Mimarisinde farkli bir öneme sahiptir. Ünal (1982) “Osmanli Öncesi Anadolu – Türk Mimarisinde Taçkapilar” isimli çalismasinda taçkapiyi olusturan ögelere ayrintilariyla yer vermis ve özellikle Selçuklu Taçkapilarini incelemistir. Ögelerin taçkapilarda kullaniminda sanatçilarin arayis ve yorumlariyla farkliliklar söz konusu olmustur.

Bayburtoglu'nun (1976) “ Anadaolu Selçuklu Devri Büyük Programli Yapilarinda Önyüz Düzeni” isimli çalismasinda Selçuklu yapilarinda önyüzü olusturan elemanlara ayrintili olarak yer vermis ve önyüzü vurgulayan en ektin elemanlardan olan taçkapilari, detayli bir biçimde ele alinmistir.

Genellikle ön-yüz bütününde; taçkapi-önyüz genisligi dengelenmis ve bu denge bozulmamak üzere taçkapi yükseklikleri, önyüz duvarindan yüksek tutulmustur. Taçkapi yüzeyini bezemesiz birakmaktan kaçinilmis, yan kanatlari bulunan taç kapilarin hemen hepsinde en distan nise dogru bir kademelenme meydana getirilmistir. Silmeler ve bezemeli bordürlerle elde edilen bu kademelenme sag ve sol yanlarda oldugu gibi kapi dikdörtgeninin üst kisminda da aynidir. Silmeler kavisli düz silmeler, 45 derecelik silmeler, kaval silmeler, mukarnas seritler biçiminde çesitlenebilmektedir. Taç kapilarda “kavsara” olarak adlandirilan ana nis örtüsü genellikle az veya çok derin bir tonoz parçasi yada mukarnas bir sistemden olusmaktadir. Kendine özgü geometirisi ve teknolojisi ile özel bir ayrinti olan mukarnas, kullanildigi yere göre örtü, geçis bölümü, silme ve çerçeve olabildigi gibi taçlandirma ve kolon üst basliklarinda da kullanilmistir. Mukarnas görsel olarak bir zenginlik saglamasinin yani sira, yapi örgüsünün de bir parçasi durumundadir. Mukarnasin basladigi kotta, kapi ön boslugu genelde bir karenin yarisi planindadir.(ax2a). Mukarnasin olusumunda alttaki siraya nazaran çikinti teskil eden taslar nisleri olusturur. Iki mukarnas hiç üst üste gelmediginden ve her mukarnas alttaki üzerine çikinti yaptigindan konsolvari dirsekler olusur. Bu dirseklerin zikzaklari, mukarnasli nislere yildiz planini vermektedir.

Büyük çogunlugu basik kemerli olan giris tapilari, yan duvarlari ve içi zengin bezemeli olan ana nisin içinde yer almakta, nisin iki yan duvarina yerlestirilen ve ana çizgileriyle taçkapi düzenini yinelemekte olan mihrabiyeler, ana nise derinlik kazandirmaktadirlar.

Bayburtluoglu arastirmasinda, tas kapilarinrestitüsyon ve restorasyon çalismalarina yardimci olacak matematiksel oranlar belirlemistir. Taçkapilar üzerinde yapilan geometrik uygulamalarda genisligin 2, yüksekligin 3 birim uzunlukta oldugu, baska bir deyisle 2/3 oraninin uygulandigi, bu yolla taçkapi yüzeyinin alti kareye bölündügü belirtilmistir. Ayrica portal genisliginin 1/3 – ¼ ‘ü kadar genislikte olan kapi açikligi ve mukarnas sistemin yanlari ile üstünde kalan kisimlar bordürlerle bezenmekte, kavsara köseliklerine çogunlukla rozet yada kabaralar yerlestirilmektedir. Ölçülebilen taç kapi dis genisligi (a) olarak alinirsa, (a/2) kapi kemerinin kilittasi üzerine ve çogunlukla ortasina rastlayan, esikten yüksekligi verecegi belirtilmistir. Alti kare ilkesinin isiginda ise taçkapi yüksekliginin a/2x3=h formülü ile saptanabilecektir.

Binalar hakkinda bilgi ihtiva eden kitabeler, taçkapilarda kavsaranin içinde yada kavsaranin üst kisminda konumlanabilmektedir. Kitabe taçkapi üzerinde veya disinda alisilmamis yerlere de bulunabilmektedir.

Anadolu Selçuklularinin tüm yapilarinda oldugu gibi, güven ve islev geregi büyük olan kervansaraylarda da taçkapi düzeni farklilik göstermektedir. Genelde süsleme bakimindan zengin olmayan kervansaraylarda bezeme, agirlikli olarak taçkapida görülmektedir. Açik ve kapali bölümü olan kervansaraylarda avlu taç kapisi ‘dis portal', kapali bölüm taçkapisi ‘iç portal' olarak tanimlanmaktadir. Hem iç portal hemde dis portal görsel açidan taçkapilarin olusturdugu etkiyi vermek amaciyla farkli düzenlemelerde karsimiza çikmaktadir. Ancak avlu önyüzü ve önyüzdeki etkin ögelerden olan taçkapi disaridan ilk algilanan unsurlardan olmasi bakimindan daha da özenle kurgulanmistir. Karakteristik olarak kervansaray taçkapilari, diger yapi türlerinin özelliklerini tasimaktadir, dolayisiyla genel çerçevede taçkapilara yönelik yapilan açiklamalar ve verilen ölçütler kervansaray taçkapilari için de geçerli olmaktadir.

• Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayi Avlu Taçkapisi

(Dis Portal)

Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinda iki renkli taslarla örülmüs avlu taç kapisi, önyüz duvarinin önüne geçecek biçimde yapilandirilarak üçüncü boyut etkisi arttirilmaya çalistirmistir. Taçkapinin disa bakan kisa yan yüzleri alisageldigi gibi yalin birakilmistir. Çikinti yapan taçkapi önyüz dis kösesinde, yarim daire kesitli köse sütuncuklari yer almaktadir. Üst bölümü yikilmis olan sütuncuklar, Ünal'in (1982) belirttigine göre taçkapi yüksekliginde olmasi gerekmektedir. Köse sütunlarindan sonra çerçevenin en dis seridini olusturan ensiz düz bir silme yer almaktadir. Düz silmeden sonra taskapi yüzeyi içbükey bir kavis çizerek oyulmus ve yarim yildiz motifiyle süslemeli yüzey olusturularak, taçkapi ile 45 derecelik bir silme ile ikinci kademe meydana getirilmistir, yarim yildizli ve açili silme ayni zamanda üst yüzeyde iç köse noktaya dogru ayni açiyla ikinci bir silme daha uygulanmistir. Iki yan yüzden gelen yarim yildizli ve açili silmeler dis kenarlarla olan mesafelerini koruyarak üst yüzeyde de devam etmekte ve kavsarayi çerçevelemektedir. Iç kösede yarim daire kesitli köse sütuncugu iki yanda yer alan mukarnas siralarinin baslangiç noktasina kadar devam etmektedir. Tuncer'in (2001) belirttigi ax2a ölçüsünde olan mukarnas örgü sisteminin saglanabilmesi için iki yanda üç siradan olusan yan mukarnaslar düsünülmüstür. Yan mukarnas siralarinin üstünde içbükey dairesel kesitli yatay bir silme ler almaktadir.

Zeminde, nisin en dis yüzeyinden mihrabiyeleri de kapsayacak biçimde genis bir altlik olusturulmustur. Altlik kapi nisine kadar devam etmektedir. Zamanla zeminin doldurulmasindan dolayi bu ayaklarin görünen yüksekligi azalmistir.

Kavsarayi olusturan mukarnasin sadece alti sirasi, statik olarak emniyetli olmasa da bugün mevcut durumdadir. Ödekan (1977) “ Osmanil Öncesi Anadolu Türk Mimarisinde Mukarnasli Portal Örtüleri” isimli çalismasinda, Sultandagi (Ishakli) kervansarayinin dis portal mukarnasini bugünkü haliyle belgelenmistir. Son taslari yerinde olmayan mukarnas örgü, Tuncer'in (2001) çalismasina göre Selçuklu Yildizini olusturacak biçimde tamamlanmaktadir. Mukarnas örgülü taslarin gelisi de bu bulguyu dogrulamaktadir.

Avlu giris kapisi zigzag geçmeli basik kemerle saglanmistir. Kemer taslari üstünde dairesel geçmeli bir sira tastan sonra, kavsara altinda, kenarlari silme ile çerçevelemis dikdörtgen levha halinde üç siradan olusan kitabe yer almaktadir.

Taçkapi ana nislerinin iç yan yüzünde karsilikli iki adet mihrabiye yer almaktadir. Karsilikli iki kenari oldukça kisa, diger üç kenari birbirine esit bes kenarli profil, mihrabiyenin ana hatlariyla seklini belirlemektedir. Taçkapi mihrabiye köselerinde yarim daire kesitli ince sütuncuklar yer almaktadir. Mihrabiye üstündeki düz yüzeye, üç sira mukarnasli tasla geçilmektedir. Sütuncuklardan ve mukarnas örgüden sonra küçük bir disle 45 derecelik silme, taçkapidaki mihrabiyenin çerçevesini olusturmaktadir.

Taçkapinin üst taslari yer yer yikildigindan kusatma kemeri net bir biçimde algilanamamaktadir. Kusatma kemeri, iç köse yarim daire kesitli sütuncuk iç kenariyla ayni hizayi yakalayacak konumda baslamis, taslarin yerlestirilis sekliyle belirgin hale gelmistir. Kusatma kemeri mukarnasli kavsaraya olan mesafesini koruyarak devam edecek sekilde düsünülmektedir. Silmelirn kemere ve birbirlerine olan mesafeleriyle kapi yüksekligi 9.60 m olarak belirlenmistir.

Taçkapi kusatma kemeriyle mukarnasli kavsara yüzeyi arasindaki alan simetrik düzende gülbezekler ile bezenmistir. Mevcutta sekiz adet gülbezek bulunmaktadir. Gülbezekleri çokgen, kare, daire gibi geometrik formlarla sinirlandirilmis, içleri farkli motiflerle bezenmistir. Mevcut gülbezek dizilerinden ve kusatma kemeri ile mukarnas arasinda kalan bosluktan yola çikilarak, altinci sirayi olusturan mukarnas tasinin kirilan yüzeyinde daire ile sinirlanmis simetrik bir gülbezegin varligindan da söz edilebilmektedir.

• Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayi Kapali Bölüm Taçkapisi

(Iç Portal)

Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinin kapali bölüm taçkapisi da avlu portali gibi, ön duvarin önüne geçecek biçimde kurgulanmistir. Avlu portaline göre daha yalin bir anlayisi sergilemektedir. Öne çikan nisin iç kösesinde yarim daire kesitli sütuncuk yer almaktadir. Bu sütuncuk ayni zamanda kusatma kemerini de çerçevelemektedir. Nisin ön yüzünde yaklasik olarak orta noktada yüzeye 45 derecelik açiyla birlesin silme, taçkapida ikinci bir çerçeve olusturmaktadir.

Giris kapisi (iç portal) yarim yuvarlak ve üçgen geçmeli taslarla örülmüs basik kemerle saglanmistir. Kemer özengisi sade silme konsol biçimindedir. Kemer üzerinde geçmeli bir sira tas örgü yer almaktadir. Geçmeli bir sira tas üzerinde, ana nis ortasinda dikdörtgen levha halinde alti siradan olusan, etrafi çerçeveli kitabe yer almaktadir. Kitabenin altinci sirasi çerçeve üzerine yazilmistir. Kitabenin yer aldigi kemerli yüzey, sevli kesme taslarin tonoz biçiminde örülmesiyle, taçkapi yüzeyiyle birlestirilmistir. Sevli kemerin üzengi noktasinda istiridye motifli tromplar yer almaktadir.

Taçkapida dar tutulmus kapi ana nislerinin iç yan yüzünde mihrabiyeler yer almaktadir. Karsilikli iki kenari oldukça kisa, diger üç kenari birbirine esit bes kenarli profil, avlu taçkapisinda oldugu gibi mihrabiyenin ana hatlariyla seklini belirlemektedir. Nisbeten küçük olan mihrabiye köselerinde yarim daire kesitli ince sütuncuklar yer almaktadir. Mihrabiye dört siradan olusan mukarnas dizisiyle tamamlanmakta ve düz yüzeye ulasilmaktadir. Karsilikli mihrabiyelerden girise göre sol kolda olani daha fazla tahrip olmus durumdadir.

Nis zemininde kusatma kemerini çerçeveleyen, yüzeyle 45 derecelik açiyla olusturulan silmenin baslangiç noktasindan baslayan altlik olusturulmustur. Altlik mihrabiyeleri de çerçeveleyecek biçimde kapi yüzeyine kadar devam etmektedir. Avlu taçkapi zemininde oldugu gibi kapali bölüm taçkapi zemini de zamanla dolmustur. Kapi yüksekliginin 2a/3a oranina göre 8.85 m olacagi düsünülürse altliklarin yüksekliginin 1.00 m oldugundan söz edilebilmektedir.

3. RESTORASYON RAPORU

Tarih öncesinden günümüze kadar birçok medeniyete ev sahipligi yapmis Anadolu'da, günümüze kadar ulasan tarihi ve kültürel miras, toplumun gücünü, zenginligini ve kimligini belirten degerler olarak ayri bir öneme sahiptir. Bu degerlerin devamliligini saglayarak geçmisi gelecege aktarmak, bilinçli koruma anlayisiyla mümkün olacaktir. Korumada bilinçli tavir restorasyon sürecinin ve restorasyon için gerekli analizlerin kabul edilmis ilkelerle sistematik olarak uygulanmasiyla saglanabilecektir. Bununla beraber restorasyon, bir yapiyi onarmak, yeniden islevlendirmek ve yapilan müdahaleleri algilanir kilmanin ötesinde bozulma nedenlerinin de arastirilarak olumsuz faktörleri ortadan kaldirmayi hedeflemelidir. Bu sebeple Sultandagi Sahip Ata Kervansarayina iliskin bozulma nedenleri bu bölümde ele alinmis, koruma ve yasatmaya dönük ilkeler aktarilmistir.

• Sultandagi (Ishakli) Sahip Ata Kervansarayinda Tahribata Yönelik Genel Durum ve nedenleri- Restorasyona Yönelik Kavram ve Ilkeler

Sahip Ata Kervansarayina iliskin restorasyon çalismalarinda, rölöve restitüsyon sürecinde yapilan analizler isik tutmustur. Miladi 1249 yilinda yapilmis olan Sahip Ata Kervansarayi, ticaret yollarinin eski degerlerini kaybetmesi, yapildiklari dönemdeki fonksiyonlarinin, günümüz kosullarinda geçerliligini yitirmesi, endüstrilesme, sehirlesme vb. gibi faktörlerle zaman içinde kullanim disi kalmasindan dolayi, fonksiyonel anlamda eskime yasamis ve kullanilamaz olmustur. Bir dönem kervansarayin kapali bölümü uygun bir kullanim olmayan hurdalik olarak degerlendirilmis, zamanla terkedilmisligin bir sonucu olarak yapi malzemeleri devsirilmistir. Bilinçsizlik nedeniyle degerli esya arayan kaçakçilar, yapi malzemelerine zarar vermis ve duvarlarda kazilar sonucu dayanim azalmis, tahribat artmistir.

Sahip Ata Kervansarayinda 1965 yilindan 1975 yilina kadar araliklarla devam eden bir onarim ve yenileme gerçeklesmistir. 1964 yilindaki fotograflar incelendiginde onarim ve bütünlemelerin develik bölümünde, kapali bölüm tasiyicisi ayaklarinda, kapali bölüm taç kapisinda, üst örtüde ve beden duvarlarinda oldugu görülmektedir. Onarim süresince zemin temizliginin de yapilmis oldugu avlu taç kapi fotograflarindan anlasilmaktadir. Onarimda kullanilan yapi malzemeleri, özgün malzemeye uyum saglamis ancak yeni malzemelerde de bugüne kadar patina olusmus ve özgün malzemeyle tam olarak ayirt edilemez duruma gelmistir. Statik açidan kötü durumda olan kösk mescit ve avlu taç kapisi için müdahalede bulunulmamistir.

Restorasyon süresince bozulmalarin neler oldugu ve bozulmalara neden olan faktörlerin teshis edilmesi, koruma için dogru adimi atmada önemli olmaktadir. Sorunlarin neden kaynaklandigi tespit edilmeden onarima yönelik kararlar dogru olarak verilemeyecektir. Bu nedenle Sahip Ata Kervansarayinin restorasyon süresince yapiya zarar veren ve yipranmasina etki eden faktörler tespit edilmeye çalisilmis ve KTVKYK ilke kararlari geregince esasli onarim kapsaminda yer alan saglamlastirma, temizleme, bütünleme, yenileme, teknikleri dogrultusunda yapiya uygulanacak islemler tanimlanmaya çalisilmistir. Yapinin konumu, büyüklügü, mekan organizasyonu, ekonomik faktörler dogrultusunda islevlendirme yapilmistir. Restorasyonda Venedik Tüzügü, Carta Del Restaura, Amsterdam Bildirgesi, UNESCO (1076) kararlari ve KTVKYK kararlari ilke olarak benimsenmistir.

3.1.1. Saglamlastirma ve Temizleme Teknigine Yönelik Degerlendirme ve Öneriler

Saglamlastirma çalismalari anitin malzemesinin, tasiyici sisteminin ve üzerinde bulundugu zeminin saglamlastirilmasi olarak üç düzeyde ele alinabilmektedir. Sahip Ata Kervansarayinin yapi malzemesi, agirlikli olarak kesme tas ve moloz taslardan olusmaktadir. Tas yapilarin en temel sorunlarindan biri nem sorunudur. Nem yapilarda yerden yükselen nem yogusma yada yagmur suyunun yapiya nüfuz etmesi seklinde görülmektedir.

Sahip Ata Kervansarayinda kesme ve moloz taslardan olusan duvarlar ve üst örtü, nemden dolayi hasar görmüstür. Nem sorunu tuz gibi bozulma etkenlerine de uygun ortamlar hazirlamakta ve bozulmayi artirici bir rol oynamaktadir. Yapidaki nemli bölgeler disaridan gelen nem araciligiyla bünyesinde çözünür tuzlari barindirmakta ve yine nem ile hareket etmektedir. Nem sorunu ortadan kalktiginda, bozulmayi arttiran tuz faktörü de kontrol altina alinmis olacaktir. Kervansarayda yapi malzemesindeki bozulmalar;

• Tas malzemede kayip.

• Tas malzemede ayrilma,

• Tas yüzeyinde renklenme ve birikim olarak siniflandirilabilmektedir.

Bozulmalar disinda dogal hava sartlari, hava kirliligi, egzoz dumani gibi etkenler yapi malzemesinde kirlenmeye neden olmakta, beyaz, gri, siyah lekelenmeler, bakteri olusumlari ve birikimler, zamanla hasarlari olusmaktadir. Yapi malzemesindeki bozulmalar kapali bölüm, avlu bölümü ve kösk mescit olmak üzere her bölümde görülmektedir.

Kapali Bölüm

Kapali bölümde zeminde sürekli bir nem mevcuttur. Nemi olusturan etkenlerden biri mevcut üst örtüde su yalitiminin ve drenajin çözümlenememis olmasi ve fener bölümünün açik olmasindan dolayi iç mekana yagmur ve karin dogrudan girmesidir. Ayrica kervansarayin kapali bölümünün çevresi zamanla doldurulmus, toprak seviyesi yükselmistir. Üst örtüden ve binaya disaridan gelen sulari toplamak ve uzaklastirmak için drenaj uygulamasi da yapilmamistir. Bu durum özellikle dis duvarlarda ve zeminde nemlenmeyi arttirmistir. Kemer ve kemer ayaklarinda zeminden gelen nemlenme ve üst örtüden sizan sularla bozulmalar olmustur. Soguk havalarda tas malzeme içinde nemlenmeyi olusturan suyun donarak genlesmesi ve tuzlanma, bozulmayi daha da arttirmistir. Kapali bölümündeki tas malzemede nemlenmenin etkisiyle kayiplar, insan eliyle yerinden sökmeler, oyuklanma mevcuttur. Ayrica tas malzemede ayrilma olarak nitelendirdigimiz pul pul soyulmalarda bulunmaktadir. Tas yüzeylerde renklenme ve birikim kapsaminda beyaz ve siyah lekelenmeler dikkatimiz çekmektedir.

Fener kubbesi tugla pandantiflerinde kopmalar ve dökülmeler mevcuttur. 1970'li yillarda yapilan onarimlarda kemer ayaklari ve üst örtü kismen yenilense de, bozulmalarin çok siddetli olmasi nitelikli bir uygulama olmadigini düsündürmektedir. Çalismalarin yarim kalmasi da hasar oranini arttirmistir.

Avlu Bölümü

Kervansarayin avlu bölümü bazi mekanlarin tamamen yok olmasindan dolayi en fazla hasara ugramis bölümdür. Kuzeybati duvarinda avlu aksina dik üç sira revakli bölümde, kapali bölüm tas duvarlarinda oldugu gibi nem sorunu bulunmaktadir. Üst örtüde ve zeminde, drenajin olmamasi, üst örtüde su yalitiminin yapilmamasi nemlenmeyi arttirmistir. Revakli bölümdeki tas yapi malzemesindeki bozulmalar; tas malzemede kayip, kopma ve oyuklanma olarak tespit edilmistir. Tas malzemede ayrilma kapsaminda pul pul soyulmalar, siyah, beyaz, gri lekelenmeler, yosunlanmalar ve tuz olusumlari gözlenmistir. Taslar arasinda baglayici yapi malzemelerinin dökülmesi yer yer kaymalara neden olmustur.

Avlu bölümünün beden duvarlari iç yüzünde kopmalar ve dökülmeler bulunmaktadir. Beden duvari dis yüzü 1970'li yillarda yapilan onarimlarda kesme tas ile kaplanmistir. Kesme tas kaplama belirli bir yükseklige kadar yapilmis ancak özellikle destek amaçli uygulanan payandalar arasinda üst noktalarda kopmalar olmustur. Duvarlar üzerinde koruyucu harpustalarin olmamasi, duvarlarin kar ve yagmur sularina dogrudan maruz kalmalarina sebep olmus, bu durum bozulmayi artirici rol oynamistir.

Kösk Mescit

Kösk mescit yapi malzemesinde nemden ve hava sartlarindan dolayi bozulmalar söz konusudur. Üst örtücü yikilan mescit, kar ve yagmur sularini içeri almaktadir. Üst örtüde koruyucu bir düzenin kalmamasi, mescit cephelerinin de bozulmasina neden olmus üst bölümlerde dökülmeler, yerinden ayrilmalar olmustur. Tas malzemede bitkilenme, bakteri olusumu, tuzlanma ve renklenme söz konusudur. Süsleme amaçli silmeler üzerinde yer alan yildiz motifler de dökülmeler ve kopmalar mevcuttur. 2002 yilinda yasanan deprem, kösk mescitte büyük hasarlara neden olmustur. Üst örtücü tamamen yok olan mescidin yüzeylerinde yer yer kopmalar, ayrilmalar, dökülmeler söz konusudur. Özellikle mihrap duvarinda derin bir çatlak olusmustur. Döseme taslarinin büyük çogunlugu yerinden kopmus ve yikilma noktasina gelmistir. Kösk mescitte saglamlastirma taslarin tek tek yerinden alinarak numaralandirilmasi, bakim ve onarimlarinin yapilmasi ve bölüm 1.2. de anlatilan bütünleme teknigi esasiyla tamamlanmasi, mevcudun statik açidan içinde bulundugu durumdan dolayi uygun bir çözüm olarak görülmüstür.

Taç Kapilar

Kervansarayin simgesel etkinligini arttiran ve süsleme açisindan zengin dis portali kesme tas yapi malzemesiyle uygulanmistir. Dogal hava sartlarindan ve depremden dolayi avlu portalinde de diger bölümlerde oldugu gibi hasar bulunmaktadir. Üst kismi yok olan taçkapinin, mukarnasli kavsarayi olusturan tas malzemeleri arasinda baglayici bir eleman bulunmamaktadir. Yer yer bitkilenme, yosunlanma, pul pul dökülme, yerinden kopma renklenme söz konusudur. Zemine ve üst bölüme yakin yerlerde nemlenmenin etkisiyle bozulmalarin arttigi gözlenmektedir.

1970'li yillarda onarim gören kapali bölüm portalinde “renk degistirme”, en fazla görünen malzeme bozulmasi olarak tespit edilmistir. Nemden ve dogal hava sartlarindan kaynaklanan bozulmalar da bulunmaktadir. Kapi nisinde yer alan mihrabiye mukarnasli taslarinda yer yer kopmalar ve ayrilmalar söz konusudur. Zeminin zamanla dolmasi ve nemli olmasi zemine yakin bölgelerde pul pul dökülmelere ve kopmalar neden olmustur.

Genel olarak Sahip Ata Kervansarayindaki tahribatlar ve bozulmalar tas malzeme ile sinirlidir. Tasa püskürtülerek, firça ile sürülerek veya vakumla yapilan tas saglamlastiricilarin uzmanlar tarafindan, taslarin niteligine göre uygulanmasi gerekmektedir. Baglayici özelligi kalmamis derz malzemelerinin yerine uygun malzeme kullaniminin, deneyimli kisiler tarafindan yapilmasi gerekmektedir. Kösk mescit disinda yapinin tasiyici sistemi genel olarak saglam durumdadir. Malzeme bozulmalarinin devam etmesi durumunda tasiyici sistem uzun vadede zarar görebilecektir. Zeminde nemlenme disinda problem söz konusu degildir. Yapi üst örtüsünde ve yapi disinda alinacak önlemlerle nemlenme sorunu giderilebilecektir. Saglamlastirma kapsaminda, niteligini kaybetmis, tasiyici özelligi kalmamis taslarin yerinden sökülerek yeni yapi malzemelerinin kullanimi gerekmektedir. Tamamlanmamis, yikik duvarlarin bütünlenmesiyle de saglamlastirma saglanmis olacaktir.

Yapidaki malzemenin temizligi için çesitli yöntemler kullanilabilmektedir. Mekanik, kimyasal yada isi kaynakli teknikler, yüzeyler üzerindeki küçük alanlarda denenerek koruma için en uygun teknik seçilmelidir. Onarim ve bakim süresince uygulanacak olan temizleme tekniklerinin yapi malzemesine zarar vermemesi önemlidir. Bu amaçla yapilacak temizleme teknikleri hakkinda kisa bilgiler aktarmak yararli olacaktir.

Mekanik Temizlik; asindirici kum, cam küresi ya da alüminyum tanelerinin düsük basinçla püskürtülmesiyle yüzeydeki kirlerin uzaklastirilmasi saglanabilir. Asindirmanin fazla olmamasi için düsük basinçla ve özenli çalisilmalidir. Bu teknikle çalisan kisilerin iyi yetismis olmasina dikkat edilmesi gerekir. Bu teknik, bezemesiz, büyük yüzeylerin temizligi için uygundur. Bozulmus yüzeylere kumlama uygulanmasi dogru degildir.

Kimyasal Temizlik; Bezemeli, sanat ve tarihi degeri yüksek, hasara ugramis yüzeylerde bu teknikle temizleme yapilmasi tercih edilir. Kagit hamuruna emdirilen kimyasal madde cepheye uygulanir. Belli bir süre bekletildikten sonra, bol suyla yikanir. Eger ilk uygulamada istenilen temizlik saglanamiyorsa yüzeyin korunma durumuna göre, ayni islem birkaç kez tekrarlanabilir. Kimyasal maddenin yüzeye zarar vermemesi için her uygulamadan sonra yikama isleminin tekrarlanmasina dikkat edilmelidir.

Suyla Yikama; cephelerin yikanarak temizlenmesi, suda çözünen kirler söz konusu oldugunda basarili sonuç vermektedir. Ancak cepheye fazla su verilmesi sakincalidir. Kilcallikla su tasin yüzeyinden içeri dogru hareket etmekte, duvar bünyesi içindeki tuzlari harekete geçirerek, iç yüzeyde çiçeklenmelere neden olmaktadir. Bunu önlemek için suyu zerre halinde püskürten özel uçlar kullanilir. Adeta bir bulut gibi yayilarak kirli yüzeyi saran su zerreleri sayesinde çok az su ile genis yüzeyleri islatip temizlemek mümkün olmaktadir.

Emici kil ve kagit hamurlari uygulama; çok kirli, çiçeklenme sorunu olan cephelerde, sepiolite ve attapulgite gibi killerle hazirlanan hamur yüzeye sivanir. Sivanan tabaka kuruduktan sonra kaldirilir. Gerektiginde bu islem tekrar edilerek duvar, içindeki çözünür tuzlardan, yüzeyindeki yag, mum gibi yabanci maddelerden arindirilabilir. Cephenin çözümlenebilir tuzlardan arindirilmasi için deiyonize su ile hazirlanan kagit hamurundan da yaralanilmaktadir.

Emici Jeller Uygulanmasi; düsey yüzeylere uygulanan seffaf jeller çok zayif bazik karisimlardir. Firça ile yüzeye sürülen macun kivamindaki çözeltinin üstü plastik veya alüminyum folya ile örtülür; çözücünün buharlasmasina engel olmak için kenarlari sikica kapatilir. Belli bir süre sonra üstü açilir, yüzey temizlenir ve deiyonize su ile yikanarak bazik kimyasal maddelerin uzaklasmasi saglanir. Yikama güçlügü nedeniyle bu yöntemi bol gözenekli taslarda uygulamak pratik degildir.

3.1.2. Bütünleme Teknigine Yönelik Degerlendirme ve Öneriler

Bir bölümü hasar görmüs yada yok olmus yapi ve ögeleri ilk tasarimlarindaki bütünlüge kavusturacak biçimde geleneksel yada çagdas malzeme kullanarak tamamlama islemine “bütünleme- reintegrasyon” denilmektedir. Bütünlemeyi yönlendiren etmenler estetik, islevsel yada strüktürel denge kaygilari olabilmektedir.

Sahip Ata Kervansarayinda kapali bölüm, avlu bölümü, kösk mescit ve avlu taç kapisinda bütünleme, agirlikli olarak estetik ve islevsel açidan gerekmektedir. Bütünlemede Carta Del Restaura'nin 2. maddesinde yer alan ‘ bir anitin bütünlenmesi bir takim varsayimlarla degil, anitin sagladigi kesin verilere ve büyük ölçüde anitin özgün ögelerine dayandigi takdirde gündeme gelebilir ” ilkesi benimsenmistir. Venedik Tüzügünün restorasyonda tamamlama teknigi ile ilgili 12. maddesinde yer alan “ eksik kisimlar tamamlanirken bütünle uyumlu bir sekilde bagdastirilmalidir, fakat bu onarimin ayni zamanda sanatsal ve tarihi tanikligi yanlis bir biçimde yansitmamasi için özgünden ayirt edilebilecek bir sekilde yapilmasi gerekmektedir.” Açiklamasi da çalismalarda esas alinmistir. Bütünleme isleminde kullanilacak tas yapi malzemesinin, tasima kolayligi, malzeme uyumu, uygulanabilirlik gibi avantajlari nedeniyle yöreden temin edilmesi uygun olacaktir.

Kapali Bölüm

Kapali bölümde dis duvarlari destekleyen payandalarin üst bölümleri yer yer yikilmis, yok olmustur. Payandalarin çati üst örtüsü üzerine çiktigi ve planina uygun bir külah ile bittigi bilinmektedir. Bu sebeple payandalarin önerilen beden duvarindan daha yüksek oldugu düsünülmüstür. Bu düzenlemenin estetik ve görsel bütünlük içinde gerekli oldugu görülmüstür. Ancak plan düzlemine göre payanda üstlerinin külahla bittigi konusunda herhangi bir iz bulunmadigindan düz birakilmasi öngörülmüstür. Kapali bölüm çati örtüsünde, suyu almak için yapilan çörtenler kopmustur. Çörtenlerin çati örtüsünün drenaj sorununu da gidermek amaciyla tas malzeme ile tamamlanmasi ve islevini yerine getirecek biçimde konumlanmasi öngörülmüstür.

Kapali bölümde üst örtüde yükseltilmis orta sahinin merkezinde bulunan aydinlik feneri, üst örtünün zamanla tahrip olmasi ile tam olarak bilinmeyen bir tarihte yikilmistir. 1970'li yillarda günümüz malzemeleri olan betonarme ve demir profillerle aslina uygun olmayan bir düzende tamamlanmistir. Kervansaraylarda kubbe/fener düzeni estetik bütünlügü saglayan elemanlardandir. Bu nedenle kubbenin, restitüsyon çalismalarinin isiginda Venedik Tüzügünün 12. maddesi geregince tamamlanmasi düsünülmüstür. Yapilan arastirmalar dogrultusunda tugla oldugu düsünülen kubbenin yine tugla malzeme ile örülmesi, kare düzenden kubbeye geçiste distan sekizgen kasnakla çevrilmesi ve dönemin diger kervansaraylarinda oldugu gibi Selçuklu Mimarisinin de bir özelligi olarak külahla tamamlanmasi önerilmistir. Külahin yanasma derzli yonu tas ile kaplanmasi uygun görülmüstür. Kervansarayin aydinlanmasi ve havalanmasi için mazgal pencerelerin kasnak yüzeyine açilmasi öngörülmüstür.

Avlu Bölümü

Bina bütününde en fazla hasar gören avlu bölümünde beden duvarlari distan ve içten yer yer yok olmus ve agir hasara ugramistir. Beden duvarlarinin bütünlügünü saglayacak biçimde tamamlanmasi içten ve distan dönem onarimini yansitacak biçimde yöresel tas malzeme ile örülmesi yer yer kaplanmasi uygun bulunmustur. Beden duvarlarini destekleyen payandalarin üst bölümleri, kapali bölüm payandalarinda oldugu gibi yok olmus durumdadir. Bu bölümdeki payandalarin da beden duvari üst seviyesini geçecek biçimde düzenlenmesi ve düz olarak bitirilmesi öngörülmüstür. Olmayan payandalarin tümüyle tamamlanmasi bütünlügü yakalamak amaciyla düsünülmüstür.

Avlunun saginda konumlanan ve izleri bulunan revakli bölümünün tamamlanarak üst örtüsünün bulgular ve arastirmalar dogrultusunda yapilmasi öngörülmüstür. Zemindeki kemer ayaklari kalintilarinin avlu aksina dik tonoz örtüyü tasiyacak biçimde yörede bulunan tas malzeme ile tamamlanmasi düsünülmüstür. Mevcut üst örtünün sorunlari giderilerek tamamlanmasi ve yagmur/ kar sularinin uzaklastirilmasi için çörtenlerin uygun konumda yerlestirilmesi öngörülmüstür. Önyüzde yer alan giris kapisinin saginda ve solunda yer alan kapali mekanlarin zemindeki izler dogrultusunda tamamlanmasi ve dönem yapilarindaki düzenlemeler de oldugu gibi tonoz örtü ile kapanmasi düsünülmüstür. Avlu girisinin üstü de dikdörtgen biçimi geregi ve girisin sürekliligini saglamasi düsüncesiyle avlu aksina paralel tonoz örtü olarak öngörülmüstür. Avlunun solunda yer alan sirali kapali mekanlarda ise, zemin temizliginin yapilarak ve eksik yapi malzemeleri tamamlanarak mekan bölücü duvarlarinin açiga çikmasi ve tamamlamadan birakilmasi düsünülmüstür. Bu bölümde yer alan mekanlarin tamamlanmasi durumunda, büyüklüklerinin islevsel açidan gerekli olmadigi kanisi olusmustur. Duvarlarin açiga çikarilmasi ve kismen tamamlanmasiyla orijinal yapinin bu bölümdeki düzenleme hakkinda bilgi verecegi düsünülmüstür.

Avlu zeminde orijinal tas malzemenin açiga çikarilmasi yerinde olmayan taslarin tamamlanarak görsel bütünlügün ve islevselligin saglanmasi hedeflenmistir.

Kösk Mescit

Statik anlamda güvenligi bulunmayan kösk mescidin avludaki ve bina bütündeki simgeselligi açisindan tamamlanmasi öngörülmüstür. Bütünlemede yüzeyde bulunan kapi ve pencere çevresindeki silmeler ve süslemeler isik tutmustur. Dönem yapilarindaki kösk mescitlerin özellikleri de bütünlemede referans alinmistir. Giris yüzeyinde tamamen yok olan iki yönlü merdivenin islevsel amaca yönelik olarak tamamlanmasi düsünülmüstür. Agir hasar gören mihrabin bütünlenmesi, üst örtünün ve dösemenin tamamlanmasi öngörülmüstür. Onarimda kösk mescit malzemelerinin yerini, yeni yapi malzemeleri alacaktir.

Taç Kapilar

Kervansarayin avlu taç kapisi, mukarnasli kavsaranin son iki sirasina kadar ayakta kalabilmis ancak üst bölümü yikilmistir. Kapi yüzeyindeki silmeler ve süslemelerin birbirine olan mesafesinden ve kusatma kemeri izlerinden yola çikilarak kapinin tamamlanmasi öngörülmüstür. Zeminde zamanla yapilan dolgu, kapi nisi pabuçlarini da kapatmistir. Kervansaray önünde yer alan otoyoldan dolayi zemin suyunu içeri almamak amaciyla zeminde fazlaca temizleme yapilmamasi önerilmis ve yaklasik 15 cm temizleme islemiyle pabuçlarin az da olsa anlasilmasi ve görünür olmasi saglanmak istenmistir. Ilave gülbezeklerin geometrik düzeninin nasil oldugu bilinmediginden, bütünlemede daire bos kabartmalar olarak birakilmasi uygun görülmüstür. Mevcut kapi silmeleri ayni araliklar korunarak çerçeveler olusturulmasi, biçimsel bütünlük ve sürekliligi saglamasi açisindan öngörülmüstür. Taçkapinin üstü biçim ve süslemesine uygun taç silme ile bitirilmistir. Taçkapidaki tamamlamalarda yöresel kesem tas kullanimi öngörülmüstür.

Kapali bölüm taçkapisi 1970'lerde yapilan onarim çalismalariyla tamamlanmistir. Kapi üstü taci bulunmayan iç portale, yagmur ve kar sularindan yüzeyleri korumak ve bozulmalari geciktirmek amaciyla kesme tastan sade taç düsünülmüstür.

3.1.3.Yeniden Kullanima Uyarlama Amaçli Degerlendirme ve Öneriler

Zamanla degisin yasam biçimi ve ona bagli istekler nedeniyle birçok tarihi yapi bugün özgün isleviyle kullanilmamaktadir. Tarihi yapilarin yeniden kullanimi çagdas yasam içinde etkin olarak yer almalari, koruma kapsaminda bir araç olmaktadir. Anitsal binalarin korunmasina iliskin uluslar arasi ve ulusal yasal düzenlemelerle yeniden kullanimin ilkeleri belirlenmistir.

Carta del Restaura'nin (1931) 4. maddesinde;

“ Yasayan yani ayakta duran anitlara, yalnizca özgün islevinden çok uzak olmayan ve binada gerekli uygulamalarin önemli hasara neden olmayacak sekilde yapilabilecegi yeni kullanimlar yapilmasi kabul edilebilir” ifadesiyle islevlendirmenin ve buna dönük uygulamanin sinirlari çizilmistir.

Venedik Tüzügü'nün (1964) 5. maddesinde;

“Anitlarin korunmasi her zaman onlari herhangi bir yararli toplumsal amaç için kullanmakla kolaylastirilabilir. Bunun için bu çesit bir kullanma arzu edilir. Fakat bu nedenle plani yada süslemesi degistirilmemelidir. Ancak bu sinirlar içerisinde fonksiyon degisikliginin gerektirdigi degisiklikler tasarlanabilir ve bunlara izin verilebilir” açiklamasi yer almaktadir.

Amsterdam Bildirgesinde (1975) ;

“ Yapilara, onlarin karakterlerine saygi göstermeyi ihmal etmeden çagdas yasamin gereklerine uyan islevler verilmeli, böylece yasatilmalari garanti altina alinmalidir” açiklamasiyla korumada islevlendirmenin gerekliligi vurgulanmistir.

UNESCO (30 Kasim 1976) toplantisinin “Tarihi Alanlarinin Korunmasi ve Çagdas Rolleri Konusundaki Tavsiyeler” baslikli sonuç bildirgesinde, islev dönüsümüyle ilgili olarak 33 .maddesinde;

“Koruma ve onarim çalismalari, yeniden yasama katma etkinleri ile birlikte yürütülmelidir. Böylece uygun mevcut isleri özellikle ticaret ve zanaati yerinde tutmak, uzun vadede ülke, bölge ve kentin sosyo – ekonomik yapisi ile bagdasacak yenilerini getirmek temel olacaktir. Koruma uygulamalarinin maliyeti yalniz, yapilarin kültürel önemleri açisindan degerlendirilmemeleri, onarilan yapilarin kullanilmalari degeri de göz önünde tutulmalidir. Her iki deger skalasi kullanilmadikça, korumanin sosyal sorunlari dogru gözlemlenemez. Bu islevler, alanin kendine özgü karakterini bozmayacak, alanda yasayanlarin sosyal, kültürel ve ekonomik gereksinimlerini karsilayabilmelidir. Kültürel bir yeniden canlandirma politikasi tarihi çevreleri kültürel etkinlik merkezi yapmali ve çevrelerindeki kültürel gelismede öncü rol oynamalidir” açiklamasiyla, verilecek islevlerde kriterleri ve islevlendirmeyle elde edilecek kazanimlari belirlenmistir.

Anitsal yapilar içinde bulunduklari çevre ile bir bütün olarak kabul edilmelidirler. Anit yakin çevresinin yeni isleve uygun olarak düzenlenmesi, anitin çevresiyle birlikte kullanirligini saglayacaktir. Anitin yakin çevresinde kent mobilyalari, yesil alan ve park düzenlemeleri, yaya ve tasit yollari, otoparklar duraklar vb. düzenlemelerin yapilmasi anitin çevre ile baglantisini kuvvetlendirecektir.

Binalara uygun islevin seçiminde mekansal olusum, hacim boyutlari, islevsel iliskiler kurgusu ve bulunulan konum önemli olmaktadir. Yeni fonksiyon verilecek olan anitsal yapinin bünyesinde barindirdigi mekanlar, yeni isleve ait eylemlere ve insan davranislarina uygun olarak düzenlenmelidir. Her bir mekana verilecek olan yeni fonksiyonlarin, mekan içerisinde ve mekanlar arasi iliskisel baglantilarinin, görsel, isitsel ve iletisimsel kosullar göz önüne alinarak düsünülmüs olmasi gerekmektedir. Bununla beraber yapinin bulundugu bölgenin sosyal ve kültürel yapisi, gereksinimlerini, turistik amaçli kullanim açisindan mevcut karayollari ile iliskisi, verilecek islev için analiz edilmesi gereken konulardir. Bununla beraber yeniden islevlendirme, çagdas tesisatlari ve çözüme iliskin sorunlari gündeme getirebilmektedir. Teknik donanimlarin yapiya zarar vermeyecek sekilde düsünülmesi, yapinin mekansal islevini ve strüktürünü bozmadan, özgün malzeme karakterini kaybetmeden gerekli konfor saglanmasi gerekmektedir.

KTVKYK'nun “Tasinmaz Kültür Varliklarinin Gruplandirilmasi, Bakim ve Onarimlari” ile ilgili 05.11.1999 gün ve 660 nolu karari kapsaminda, kendi basina tarihi ve estetik deger tasiyan Sahip Ata Kervansarayi “Toplumun maddi tarihini olusturan kültür verileri içinde tarihsel, simgesel, ani ve estetik nitelikleriyle korunmasi zorunlu yapilar” olarak tanimlanan 1.Grup yapilar sinifina girmektedir.

Islevselligini kaybetmis, ancak fiziksel olarak ayakta kalabilen, kültürel ve tarihi bir anit niteligi tasiyan Sultandagi Sahip Ata kervansarayina yeni bir fonksiyonun yüklenmesi, yapinin çagdas yasama verimli katilmasini saglayacak ve tarihi sürekliligi saglamak adina bir adim atilmis olacaktir.

3.1.3.1.Sultandagi Sahip Ata Kervansarayinin Yeniden Kullanimina Iliskin Analizler

Konya-Afyon-Izmir karayolu üzerinde konumlanan Sultandagi Ilçesi, Selçuklu dönemine uzanan geçmisiyle zengin bir tarihe sahiptir. Sahip Ata Kervansarayi yakin çevresinde, Osmanli dönemi yapilarindan tarihi hamam, Cumhuriyetin ilk yillarinda yapildigi düsünülen cami ve Selçuklu döneminden kalan çesme (Laleli Çesmesi) bulunmaktadir. Bu yapilarin disinda, zemin katlarinda küçük ticaret mekanlari bulunan az katli geleneksel konutlar genel dokuyu olusturmaktadir. Ilçe için ilk imar plani 1977 yilinda yapilmistir. Düzenli bir yapilasmanin ve nitelikli dis mekanlarin kurgulanmadigi ilçe de kervansaray giris cephesi, yaklasik 6'mlik yol üzerinde bulunmaktadir. Kervansarayin güneydogu yönünde tanimsiz genislikte bir yol ve park yer almaktadir. Yol üzerinde taksi duragi yer almakta, taksi duragi çalisanlari için düsünülmüs estetik olmayan kapali bir mekan bulunmaktadir. Güneydogu yönündeki yol, cami ve hamamla sinirlanmis dar bir yol ile birleserek konut dokusuna ulasmaktadir. Kuzeybati yönündeki dar yol ise hamama ve konut dokularinin gelen yollara baglanmaktadir. Kervansarayin konumu ve çevresindeki olusumlar restorasyon çalismalari için degerlendirilerek, nitelikli dis mekan düzenlemeleri için yeniden ele alinacaktir.

Avlu ve kapali olmak üzere iki ana bölümden olusan Sahip Ata Kervansarayinin kapali bölümü tek hacimden olusmaktadir. Avlu bölümü ise tekrarlanan modüler (odalar) ve tek hacimlerin (develik bölümü ve kösk mescit) bir araya getirilmesiyle kurgulanmistir. Tek hacimden olusan kapili bölümde kemer ayaklari, görsel olarak girisi dik ve yatay bölümlenmeler olusturmaktadir. Giris aksindaki orta sahin daha genis ve yüksek olmasindan dolayi ana sirkülasyon olarak algilanmaktadir. Kapali bölümün bu kurgusu tekrarlanabilir sirali mekanlarin düzenlenebilmesine imkan vermektedir.

Avlu bölümünde modüler tek mekan, tek eyleme yönelik olarak toplu kullanima hizmet verebilecek bir kurguda kullanilabilecek ya da bölünmüs mekanlar olarak farkli amaçlara yönelik düzenlenebilecektir. Avluda yer alan tek mekanlar hacimsel büyüklük olarak bir yada iki kisinin kullanimina dönük mekanlar olarak tasarlanabilecektir. Kösk mescit özgün islevine devam ederek 20 kisi kapasiteli namaz kilma mahalli olarak düzenlenebilecektir. Analizler dogrultusunda kervansaraya yönelik islev önerileri ve degerlendirmeler hazirlanan tabloda yer almaktadir.

Degerlendirmeler sonucunda yapiya daha az müdahale getirecek olan, fonksiyonellik, ekonomiklik, sürdürebilirlik ve yasatilabilirlik ilkeleri baglaminda “çarsi ve çay salonu” kullaniminin koruma adina uygun bir öneri oldugu görüsüne ulasilmistir. Bu islevle kervansaray yerel halk tarafindan sürekli kullanilacak, ayrica yerli ve yabanci turistlere de kültürel ve tarihi degerlerimiz yansitilmis olacaktir. Yerli /yabanci turistlerin kervansaraya gelmeleriyle çay bahçesi ve çarsi canlilik kazanacak, ülke ekonomisine de katkida bulunulmus olacaktir.

3.1.3.2.Sahip Ata Kervansarayinin Çarsi ve Çay Salonu Amaçli Düzenlenmesi

Çevre Düzenlenmesi

Kültürel, tarihi ve estetik degeri olan kervansarayin çevresinden bagimsiz olamayacagi düsünülerek dis mekanda düzenlemeler yapilmistir. Zamanla yapilan yol çalismalari kervansarayin çevresinde zemin seviyesinin yükselmesine neden olmustur. Yakin çevresinde yer alan tarihi yapilarda (hamam, cami, çesme) düsünülerek, zeminin projede önerilen miktarda bosaltilmasi ön görülmüstür. Böylece kervansarayin ve diger tarihi yapilarin görsel olarak algilanmasi ve anlamsal etkisi saglanmis olacaktir. Kapali bölümden avlu ön duvarina kadar olan alanda, zemin kotundaki farklilik yer yer düzenlenen merdivenlerle çözümlenmistir. Çevre düzenlemesinde görselligi olumsuz etkileyecek fiziki olusumlarin yeniden ele alinmasi görüsü benimsenmistir. Kervansarayin güneydogu yönünde yer alan park alaninin korunarak kervansaraya kadar devami öngörülmüs. Mevcut taksi duraginin kaldirilmasi düsünülmüstür. Yerel halkin ve özellikle turistlerin araçlarini park edebilmeleri için kervansaray güneybati yönünde otobüs ve otomobiller için otopark düzenlemesi yapilmistir. Otoparka ulasim kuzeybati yönünde yer alan yoldan saglanmistir.

Yapisal Onarim ve Düzenlemeler

Kapali bölüm ve avlu bölümü mekanlarinin mevcut üst örtülerinin su problemleri nedeniyle yapilandirilmasi gerekmektedir. Kapali bölümde moloz tas duvar üzerine yapilan kaplama taslarinin yerinden sökülerek yapiya zarar verecek etkenlerin giderilmesi hedeflendirilmistir. Düzenlemede 1970'li yillarda uygulanan çati biçimlenmesine, malzemelerin yeniden kullanabilmesi amaciyla bagli kalinmistir. Suyun binadan uzaklastirilabilmesi için mevcut kanallar. Egimli bir biçimde beden duvarlarina yönlendirilmis, orijinal malzemede yerleri belli olan çörtenlere baglanmistir. Çogunlugu kirilan çörtenlerin yerine kesme tastan yenilerinin kullanilmasi öngörülmüstür.

Orta aks merkezinde yer alan aydinlik feneri tugladan önerilen kubbe üzerine kesme tasla kaplanarak sekizgen planli külahla tamamlanmistir. Külah egir yüzeyli damlalikli silme ile bitirilerek fener dis yüzeylerinin sudan etkilenmemesi saglanmistir. Beden duvarlari üzerinde ( 10 cm ) tas harpustalar düsünülmüs ve duvarlarin zeminle birlestigi noktada tas kaplama tretuar elemani dis duvarlar boyunca çerçevelenmistir. Bu düzenlemeyle yagmur, kar gibi dogal nedenlerle olusacak suyun binaya zarar vermemesi hedeflenmistir. Kervansarayin güneybati yönünde zemin kotu, yapilan uygulamalarla zamanla yükselmis ve kuzeydogu yönüne dogru egim olusmustur. Güneybati yönünde beden duvari boyunca gerekli teknik detaylari içeren drenaj kanali önerilmistir. Binaya zarar verecek nem ve suyun bu kanalda toplanmasi ve kanalizasyon sebekesine aktarilmasi öngörülmüstür. Kervansarayin avlu bölümünde zeminde, kapali bölümden avlu giris duvari yönüne dogru egim bulunmaktadir. Avlu giris kapisi önünde toplanan avlu zemin suyunun gizli drenaj kanaliyla kanalizasyon sebekesine aktarilmasi düsünülmüstür.

Malzeme

Yapinin restorasyonunda kullanilacak malzemenin özgün malzemeye uygun olmasi görüsü benimsenmistir.Yok olan malzemenin tamamlanmasi yaninda asinmis olan malzemenin yenilenmesinde de ayni tür tas malzeme kullanilmasi öngörülmüstür. Yeni isleve yönelik düzenlemeler de tas malzemeye uygun ahsap dogramalar ve ahsap kaplamalar tercih edilmistir. Kapali bölümde önerilen yeni fonksiyon geregi düsünülen bölücü duvarlarin, hafif malzeme ve yapinin aslina ters düsmeyecek biçimde olmasina özen gösterilmistir.

Mekansal Düzenlemeler

Açik ve kapali olmak üzere iki bölümden olusan kervansarayda çarsi kullanimi için kapali bölüm, çay bahçesi kullanimi için ise avlu bölümü düzenlenmistir. Kapali bölümde genis ve yüksek tutulan orta sahin ana sirkülasyon olarak degerlendirilmis ve orta sahinin iki yaninda yer alan mekanlar küçük ticaret amacina yönelik olarak düzenlenmistir. Orta aksta zemin kaplama malzemesi tas olarak önerilmistir. Kesme tas kaplama altinda zeminden gelecek olumsuz etkilerin engellenmesi için yapisal detaylarin uygulanmasi önerilmistir. Beden duvarlari iç yüzleri ve tavanlar kesme tas kaplama olarak düsünülmüstür. Magazalara giris, orta sahindan verilmis ve tas malzemeye uyum saglayacagi düsüncesiyle ahsap elemanlarla kapi ve pencere düzeni olusturulmustur. Magazalarin zeminleri orta sahindan 10 cm yüksek tutulmustur. Kemer ve kemer ayaklarindan olusan tek mekanlarda bölücü elemanlar hafif bir malzeme olan U profilli alçipan levha ile olusturulmustur. Magazalarin islevlerine göre tefris elemanlari (dolap, raf vs..) uygun yerlerde düzenlenmistir. Mekanlarin aydinlatilmalari için bölücü duvar yüzeyinden antikron kablolarla beslenme düsünülmüstür. Böylece özgün malzemeye zarar verilmemis olacaktir. Magazalarin zeminleri tas malzemeye uyum saglayacagi düsüncesiyle ahsap kadronlar üzerine, ahsap kaplama olarak önerilmistir. Orta sahin beden duvarina, magazalara ait ürünlerin tanitim amaçli sergilenebilecegi teshir panosu yerlestirilmistir. Ahsap ve cam malzemeden önerilen panonun profillerle tasitilmasi öngörülmüstür.

Kervansarayin avlu bölümü çay salonu ve hizmet birimleri olarak düzenlenmistir. Girisin saginda ve solunda yer alan kapali mekanlar isletmeye ait büro ve kontrol mekani olarak tefris edilmistir. Bu mekanlarin aydinlatilmasi için restorasyonda tamamlanan duvarlardan giris eyvanina pencere açilmistir. Giris eyvanina bakan duvarlarda hanin eski ve onarim süreci fotograflari ve kervansaraya ait bilgileri içeren metinlerin yer aldigi tanitim panolari düsünülmüstür. Avlunun sag tarafinda yer alan revakli bölüm çay, kahve, kola, nargile gibi içeceklerin, tost, pogaça. Bisküvi gibi hafif ve hizli hazirlanabilecek yiyeceklerin servis yapilabilecegi oturma alani olarak düzenlenmistir. Mekanin avluya bakan ön yüzü ahsap çerçevelerle sinirlandirilmis, cam yüzeylerle bölünmüstür. Kisin kapali mekan, yaz aylarinda ise yari açik mekan düzeninin kullanilmasi amaçlanmistir. Avlu yüzünden ikinci ve dördüncü kemer açikliginda giris kapilari düsünülmüstür. Bu alanin zemini egimli avlu zemininden yüksek tutulmustur. Bu amaçla çay salonunun girislerinde olusan yükseklige ( 50 cm ) kendi içinde merdivenle ulasilmasi öngörülmüstür. Revakli mekanin önyüz beden duvariyla sinirlandirilan bölümü yiyecek ve içeceklerin hazirlanmasi için ayrilmistir. Bu bölüm banko ile oturma mekanindan ayrilmistir. Girisin sagindaki kapali mekan duvarlariyla da sinirlandirilan bu alanda eviyeyi de içeren tezgah önerilmistir. Eviye için gerekli su tesisati ana sebekeden (zeminden) aktarilacak ve tesisatin restorasyonda tamamlanan duvarda yer almasi özgün malzemeye zarar vermemis olacaktir. Ön yüz köse noktada yer alan mekan çay salonuna ait ekipman ve dayanikli gida maddelerinin deposu olarak düsünülmüstür.

Avlunun solunda yer alan ve yapildigi dönemde kapali olan mekanlarin kaziyla açiga çikan duvarlarinin, orijinal yapi hakkinda bilgi saglayacagi düsüncesiyle, restorasyonda kismen tamamlanmasi öngörülmüstür. Ahsap hafif bir malzeme ile üst örtü olusturularak dogal hava sartlarindan korunmasi hedeflenmistir. Duvarlarda yer alacak panolarda, yöreyi tanitan görsel malzemelerin sergilenmesi düsünülmüstür. Ayrica bu mekanlar yaz aylarinda yari açik oturma mekanlari olarak da düzenlenebilecektir.

Avlu ortasinda konumlanan fevkani kösk mescidin, özgün isleviyle yöre halkina hizmet vermesi düsünülmüstür. Kösk mescit kapisinda masif ahsap kapi, pencerelerde ise ahsap dogramali cam yüzeyler önerilmistir. Kösk mescit mukarnas örgülü kubbenin üst örtüde kesme tas ile kaplanmasi ve iki yöne egim verilerek suyun belirli noktalarda toplanmasi hedeflenmistir. Önerilen çörtenlerle yagmur ve kar suyunun yapidan uzaklastirilmasi düsünülmüstür.

4.SONUÇ

Tarihi ve kültürel degerlerimiz korumak, yasatmak ve sonraki nesillere aktarmak amaciyla rölöve, restitüsyon ve restorasyon adimlarini kapsayan Sultandagi Sahip Ata Kervansarayi çalismalari, Sultandagi Kaymakamliginin ve Belediyesinin destekleriyle yürütülmüstür. Çalisma süresince mevcut durumu belgelemek amaciyla yapilan rölöve projelerinin Eskisehir KTVKK tarafindan onaylanmasindan sonra yoklama kazilari gerçeklestirilmistir. Kazi sonrasi açiga çikan izlerin yeniden rölöveleri alinmis ve rölöve projeleri tamamlanmistir. Yapiya yönelik daha önce yapilan çalismalar yeterli ve güvenilir olmamakla birlikte, Selçuklu dönemi kervansaraylari kapsaminda dönem yapilarina iliskin arastirmalar restitüsyon çalismalarinda yönlendirici olmustur.

Sonuç olarak rölöve-restitüsyon çalismalariyla elde edilen bilgiler ve bulgular sentezlenerek yapiya ait biçimlenme kararlari verilmis, onarim için bozulmalar tespit edilmistir. Korumada sürekliligi saglamak amaciyla önerilen islev, kervansarayin bulundugu ilçenin özellikleri ve gereksinimleri dogrultusunda, sürdürebilirlik, ekonomiklik kriterleri göz önünde bulundurularak uygulanmistir. Restorasyona iliskin tüzük ve ilkeler dogrultusunda önerilen restorasyon çalismalarinin tamamlanmasi ile tarihi ve kültürel degerlerimizden olan Sahip Ata Kervansarayi, korunmus olarak var olacak ve sonraki kusaklara aktarilabilecektir.

Selçuklu Emaneti

2008-05-03T22:48:00.000-07:00

Danişmendli Efsanesi -1-
Danişmendli Efsanesi -2-
Selçuklu Hastaneleri -1-
Selçuklu Hastaneleri -2-
Taşların Sırrı
Pervane
İpekyolu Hanları -1-
İpekyolu Hanları -2-
ebu'l Kasım
Üç Medrese
Hatun Kişi Niyetine
Darü'l İzz'de Türbeler

Darü'l Hısm (Müstahkem Belde-Ankara)
Başkent (Darü'l Mülk)
Kayseri (Darü'l Feth)
Karatay
Anıt Çınar
İpek Yolu Hanları
İpekyolu Hanları
Konya (Darü'l Mülk) Türbeleri
Kayseri (Darü'l Feth) Türbeleri
Kırşehir Emiri
Sahip Ata

Mesudiye Medresesi

2008-04-26T12:39:00.000-07:00

Ulu Camii'nin kuzeyinde ve camiye bitişik olan Mesudiye Medresesi. Diyarbakır'da yapılan ilk büyük medresedir. Medresenin yazıtından öğrenildiğine göre 1198-ll99 yılında Artuklu Meliki Mesud Kutbeddin Ebu Muzaffer Sökman zamanında yapılmaya başlanmış, Sökmen II.nin ölümünden sonra yerine geçen Mesud zamanında yapım çalışmaları devam etmiş, Mevdud zamanında 1223’de tamamlanmıştır. Medresenin mihrap yakınındaki pencerelerden birisi üzerindeki kitabeden de planlarını Halepli usta Cafer İbni Mahmut ‘un çizdiği ve yapımını da Mesud’un sürdürdüğü öğrenilmiştir.
Mesudiye Medresesi, çeşitli ilimlerin öğretildiği Anadolu'nun en eski ve ilk üniversitesidir. Bu medresede astronomi, tıp, fizik, matematik, biyoloji, kimya, ilahiyat, edebiyat ve felsefe gibi dersler öğretilmiştir. Ayrıca bilim adamları burada çeşitli konularda birbirleri ile tartışmışlardır .
Mesudiye Medresesi, açık medrese plan tipleri arasında tek veya çift eyvanlı plan tipleri arasındadır. Kesme taşlı iki katlı olarak yapılan medrese plan tipi olarak da yanındaki Ulu Cami ile bağlantılıdır. Doğu ve batı yönünde uzanan medresenin kuzey yönünde girişi bulunmaktadır. Buradan çapraz tonozlu bir avluya girilmektedir. Kareye yakın bir planı olan avlunun en büyük açıklığı iki kat boyunda yükselen ana eyvanıdır. Bu eyvan beyaz taştan yapılmış olmasıyla da medresenin diğer bölümlerinden ayrılmaktadır. Bu eyvanın sağ ve solunda iki tonozlu oda bulunmaktadır. Bu odalar birbirlerine eşit ölçüde olmadıklarından ötürü dışarıdan kademeli olarak görülmektedir. Avluda iki katlı revaklar birbirlerinden taş yazı frizleri ile ayrılmaktadır. Buradaki kemerlerden ortadakiler daha geniş, kenarlardakiler daha dardır. Diğer medreselerde görülen revakların arkasındaki odalar burada bulunmamaktadır. Oda olarak yalnızca eyvanın iki yanındaki mekanlar kullanılmıştır. Burada dikkati çeken bir özellikte girişin karşısına gelen mihraptır. Son derece güzel bezemeli olan mihrabın neden buraya konulduğu bilinmemektedir.
Girişin yanındaki bir merdivenle medresenin ikinci katına çıkılmaktadır.Burada eyvanın sağ ve solundaki odalar dışında başka oda bulunmamaktadır. Yalnızca üzerleri beşik tonozlu revaklar burada bulunmaktadır.

Zinciriye (Sincariye) Medresesi

2008-04-26T12:36:00.000-07:00

Ulu Cami’nin batısında olan ve halk arasında Sincariye Medresesi olarak da tanınan Zinciriye Medresesi, XII.yüzyılın sonlarına tarihlendirilmektedir. Medresenin mimarı Melik Salih Necmeddin’dir. Bazı kaynaklarda da mimarı İsa Ebu Dirhem olarak geçmektedir.
Açık medreseler plan tipinde, iki veya tek eyvanlı plan şemasına uygun olarak tek katlı yapılmıştır. Kesme taştan yapılan medresenin giriş kapısı ile ön cephesinin ayrı bir yapısı bulunmaktadır. Bezemesi olan ön cephede diğer aynı dönem yapılarında olduğu gibi zengin süslemeler burada görülmemektedir. Plan olarak diğer Anadolu medreselerinden biraz farklılıklar göstermektedir. Belki de iklim koşullarından ötürü avlu biraz küçültülmüştür. İki eyvanlı olan medresenin giriş eyvanı çapraz tonozla örtülmüştür. Avluyu çepeçevre beşik tonozlu bir revak çevirmektedir. Medresenin en belirgin yeri olan ana eyvanın sağ ve solunda beşik tonozlu iki oda, sol köşesinde de kubbeli bir oda yer almaktadır. Medresenin tek kubbeli olan bu bölümüne bir dehlizle girilmektedir. Avlunun çevresindeki medrese odaları da birbirlerine benzememektedir. Solda beşik tonozlu dört oda, en sağda L şeklinde bir oda vardır. Bunlara karşı sağ tarafta dikdörtgen planlı beşik tonozlu bir mekan yer almaktadır. Avlu revak kemerleri de birbirlerinden farklıdır. Bazıları dışarı at nalı şeklinde taşkın ve üstleri dekorlu, bazıları da basık ve dekorsuzdur. Buradaki alçak kemerler üzerinde bir yazı firizi dolaşmaktadır.
Zinciriye Medresesi l934 yılında onarılarak Diyarbakır Arkeoloji Müzesi olmuştur. Sonraki yıllarda müze yeni yapılan binasına taşınmıştır.

ANADOLU SELÇUKLU SANATINDA KADIN BANİLER*

2008-04-15T09:44:00.000-07:00

Aynur DURUKAN

Anadolu Selçuklu sanatının, özellikle mimari etkinliklerinin yoğun örnekleriyle de belgelendiği gibi, en parlak zamanı XII. yüzyıl sonları ile XIII. yüzyılın ilk yarısı arasındaki dönemdir. Bu dönemi, II. Kılıç Arslan'ın sultan olduğu zamanın ikinci yarısı (c. 1175-92) ile Anadolu'nun Moğollar tarafından işgal edildiği 1243 yılı arasındaki yaklaşık yetmiş yılla sınırlamak mümkündür. Bununla birlikte, Moğol işgalinden sonra, XIII. yüzyılın ilk yarısına oranla çok sınırlı da olsa, sanat etkinliklerinin sürdürüldüğü görülmektedir. Selçuklu Dönemi sanat yaşamına damgalarını vuran banilere ilişkin ne yazık ki çok az yayın vardır1. Zaman zaman sultan eşlerinin ve kızlarının, hatta sarayla doğrudan ilişkisi olan hanedan dışı ve muhtemelen sarayla bağlantısı olmayan bazı kadınların önemli sanat etkinliklerine katkıda bulunmuş oldukları anlaşılmaktadır2. Bu kişilerden bazıları adları, unvanları ve yaptırmış oldukları yapıların türleri ile dönemin en önemli kaynaklarından olan yapım kitabelerinde karşımıza çıkmaktadırlar. Zaten çok sınırlı olan dönemin diğer kaynaklarında, özellikle de tarihi ve edebi metinlerde kadın banilerle ilgili çok az bilgiye rastlanmaktadır. Bu makalede amacımız, Selçuklu toplumuna eserleriyle damgasını vurmuş saray çevresinde veya sarayla dolaylı ilişkisi bulunan saray dışı ortamda etkili olmuş bazı kadınları eserleri ile tanıtmaktadır.
Elimizde, kitabeler de dahil olmak üzere daha çok veri bulunduğundan, konuyu genel olarak mimari eserler açısından ele almayı doğru buluyoruz. Bu bağlamda, konuyu iki ana başlıkta incelemek mümkündür: 1) Kadınların yaptırmış oldukları yapılar, 2) Kadınlar tarafından onarılmış yapılar. Bu bağlamda, kadınlar için yapılmış yapıları da dikkate almanın yararlı olacağı düşüncesindeyiz.
1) Kadınların Yaptırmış Oldukları Yapılar
Selçuklu Dönemi'nde belirleyebildiğimiz en erken tarihli yapıları yaptıran kadın bani, Konya-Akşehir karayolunda, Konya İline bağlı Kadınhanı İlçesi'ndeki 1223-24 tarihli Kadın Hanı’nıve minaresi ile birlikte Konya'daki Hatuniye Mescidi’ni yaptırmış olan Raziye (Rukiye) Hatun'dur.
Konyalı bu kişinin, muhtemelen Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in eşi olan ve Konya'daki, bugün yalnızca minaresi özgün olan Hatuniye Mescidi'niyaptıran Devlet Hatun ile aynı kişi olduğunu öne sürmektedir3. Ayrıca, Selçuklu Dönemi'nde adına iki vakfiye hazırlanmış tek kadın vâkıf olarak karşımıza çıkmaktadır. Konya Vakıflar Bölge Müdürlüğünde bulunan iki vakfiyesinden ilki 1213, ikincisi ise 1224 tarihlidir. İlk vakfiyede minare ve mescit ile Seyrek viran çiftliğindeki (bugünkü Kadınhanı İlçesi) han ve konağı belirtilmekte, ikinci vakfiyede mescit ve "ribat”in yanı sıra şehrin ticaret kesiminde bulunduğu anlaşılan dükkânlarından söz edilmektedir4. Karma tipteki hanlardan olan Kadın Hanı'nınavlusu, kapalı bölümle ortak batı duvarı dışında tümüyle yıkılmıştır (Res. 1). Büyük ölçüde yenilenmiş kapalı bölüme, doğu duvarı eksenindeki sivri kemerli niş içinde yer alan sivri kemerli bir kapıyla girilir. İç mekân, eksene simetrik iki sıralı "T" biçimli payelere boyuna atılmış sivri kemerlerle üç bölüme ayrılmıştır. Birimlerin sivri tonoz örtüleri takviye kemerleriyle desteklenmiştir (Res. 2)5.
Konya'da Esediye mahallesinde yer alan ve sözünü ettiğimiz vakfiyede geçen Hatuniye Mescidi tümüyle yenilenmiş; minaresi ise, üzerindeki 1229-30 tarihli onarım kitabesiyle birlikte günümüze özgünlüğünü büyük ölçüde koruyarak gelebilmiştir (Res. 3). Hatuniye Mescidi'nin tek kubbeli, minaresinin ise çift şerefeli olduğu anlaşılmaktadır6. 1873 yılında yenilenen mescit günümüzde kare plânlı, ahşap tavanlı ve kırma çatılıdır. Mescidin doğusundaki minare, kesme taş kübik kaideli, tuğla sekizgen gövdeli ve tek şerefelidir. Şerefe altı çift sıra çini mozaik tekniğinde mukarnas dolgulu olan minarenin üst bölümü, şerefeden itibaren yıkılmıştır.
Selçuklu sarayının en ünlü kadın banisi, Sultan I. Alâeddin Keykubad'ın birinci eşi ve Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in annesi Mahperi Hatun'’dur. Alanya derebeyi Kir Vard'ın kızı olduğu kaynaklarda belirtilen Mahperi Hatun, Keykubad'ın ölümüne (1237) kadar hristiyan olarak kalmıştı. Keykubad ölürken sekiz-dokuz yaşlarındaki küçük oğlu IV. İzzeddin Kılıç Arslan'ın tahta geçmesini vasiyet etmesine rağmen, başta Celâleddin Karatay olmak üzere emirler ve devletin diğer ileri gelenleri, tahta geçmek için yaşının küçük olduğunu öne sürerek yerine onaltı yaşındaki büyük oğlu Keyhüsrev'i tahta çıkarmışlardır. Keyhüsrev'in henüz reşit olmaması dolayısıyla annesi Mahperi Hatun, müslüman olması koşuluyla naib olarak atanmış ve böylelikle Selçuklu sarayında Valide Sultan Dönemi başlamıştır. Kaynaklar Mahperi Hatun'un, oğlu öldüğünde hayatta olduğunu belirtmektedirler7.
Mahperi Hatun'un yaptırdığı en önemli eser Kayseri'de, Selçuklu Dönemi surlarının dışında kuzeydoğuda yer alan ve şehri bu yöne doğru genişletmeyi amaçlayan Huand Hatun Külliyesi'dir. Cami, türbe, haman ve medreseden oluşan külliyenin cami portalinde yer alan kitabesi 1237-38 tarihlidir, banisinin ünvanı "safvet ed-dünya ve'd-din Mahperi Hatun'durve ünvanları arasında "valide" olduğu da belirtilmiştir8. Kitabede belirtilen tarihin külliyenin tamamlanma tarihi olduğunu tahmin ediyoruz; yapımına Sultan I. Alâeddin Keykubad zamanında, yaklaşık 1226'larda başlandığı ve son yapıların cami ile türbe olduğu kanısındayız. Bunun en önemli nedenlerinden biri, hamamın güneydoğu bölümünün caminin altında kalması ve içinde bulunan çiniler dikkate alınarak söz konusu tarihe yerleştirilmesidir9. Medresenin cami ve türbe ile ilişkisinin yanı sıra mimari özellikleri de göz önünde bulundurularak camiden önce yapılmış olduğu düşünülebilir.
Yapıların en büyük boyutlusu olan ve külliyenin merkezinde yer alan kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen plânlı Cami enine yöneliş gösteren
çok destekli, orta ekseni boyuna vurgulu, mihrap önü ve orta bölümü pandantiflerle geçilen kubbeli bir yapıdır. Orta bölümün kuzeyindeki yanyana iki birim haç tonozlarla, diğer birimler sivri tonozlarla örtülüdür .Kuzeybatıdaki enine ve boyuna üçer birimlik dikdörtgen alanda, sekizgen biçimli, içten kubbe ve dıştan piramidal külâhla örtülü Türbe yer alır. Yapı, cephelerindeki geometrik ve bitkisel bezemelerin yanı sıra ikiz pencereleri ve yüksek kaidesindeki mukarnas dizileriyle dikkat çekicidir. Türbenin caminin iç mekânında yer alması alışılmadık bir özelliktir; bu durum, türbenin yerinde Bizans Dönemine ait bir "vaftiz hücresi" olabileceği görüşüyle açıklanmaktadır10.
Caminin üç kapısından, sonradan pencereden kapıya dönüştürüldüğü öne sürülen kuzey cephesindeki kapısı eksende, doğu cephesindeki eksenin güneyinde, batı cephesindeki ise kuzeyindedir. Batı kapısının eksende yer almayışı, belki de türbe ile ilişkisini düşündürtebilir. Doğu kapısının konumu ise, daha çok caminin diğer yapılarla ve şehirle ilişkisinde aranmalıdır kanısındayız. Benzer özellikler gösteren doğu ve batı portaller; geometrik ve bitkisel motiflerle yoğun bir biçimde süslenmiş, buna karşılık kuzey portali sade bırakılmıştır.
Caminin kuzey cephesinin batısına bitişik olarak inşa edilmiş tek katlı Medrese11, açık avlulu ve iki eyvanlıdır. Doğu kanat dışında üç yandan revaklarla kuşatılmış avlunun kuzey ve güneyindeki uzun kenarlarında sekizer dikdörtgen plânlı öğrenci hücresi yer alır. Yarım çapraz ve sivri tonozla örtülü doğu kanat ekseninde, ana eyvanın kuzeyindeki büyük boyutlu kareye yakın dikdörtgen plânlı ve örtü sisteminde üç bölümlü (sivri-yarım çapraz tonoz ve kubbeli) türbedâr odasının güneyindeki merdivenlerle ulaşılan kapıdan türbenin iç mekânına geçilir. İçindeki üç sandukadan güneydekinin Mahperi Hatun'a, yanındakinin II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in kızı Selçuki Hatun'a ait olduğu kitabelerinden anlaşılmaktadır12. Üçüncü sanduka kitabesiz olduğundan, kime ait olduğu bilinmemektedir. Medresede, örtü sistemleri belirtilen ana eyvan ile kuzeyindeki oda dışında tüm mekânlar sivri tonozlarla örtülüdür. Medresenin batı cephesinde yer alan portali geometrik ve bitkisel motiflerle süslüdür ; caminin batı portaline göre daha sade olmakla birlikte büyük ölçüde benzer özellikler gösterir.
Caminin batısında yer alan ve güneydoğusundaki küçük bir bölümü caminin altında kalmış bulunan Çifte Hamam, yenilenmiş bölümlerine karşın günümüze oldukça iyi durumda gelebilmiş sayılı Selçuklu hamamlarından biridir. Doğudaki erkekler bölümü dört eyvanlı ve dört halvetli, batısına bitişik kadınlar bölümü üç eyvanlı ve üç halvetli tiptedir13. Hamamın kadınlar kısmı, Etnografya Müzesi olarak kullanılmış medresede sergilenen figürlü çinileriyle de dikkati çekmektedir.
Mahperi Hatun'un ikinci eseri, Tokat-Zile karayolunda, Tokat İli, Turhal İlçesi, Pazar Bucağı yakınındaki 1238-39 tarihli Hatun Hanı'dır. Ticaretin Selçuklu devlet politikasının I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminden başlayarak vazgeçilmez bir unsuru olması, özellikle Konya'yı kuzeyde Sinop'a, güneyde Antalya ve Alanya limanlarına bağlayan önemli karayolları üzerinde yaklaşık 30-40 km., bazen de daha sık aralıklarla hanlar yapılmasına neden olmuştur. Sultan I. Alâeddin Keykubad'ın ölümüne (1237) kadar olan dönemde daha çok Orta Anadolu'yu doğuya bağlayan yollar üzerinde ve Antalya-Alanya çevresinde büyük programlı ve işlevsel açıdan şehir içlerindeki külliyelerle karşılaştırılabilecek çok sayıda han inşa edilmiştir. Mahperi Hatun zamanı ise, Konya'yı kuzeyde Sinop'a bağlayan yol üzerindeki hanlarla kendini gösterir. Bunların en önemlilerinden biri, hiç kuşkusuz Hatun Hanı'dır. Kapalı bölümle avludan oluşan karma tipteki hanların orta boydaki örneklerinden olan kuzeybatı-güneydoğu yönündeki yapı oldukça harap durumdadır .Dış duvarları kübik ve sekizgen payandalarla desteklenmiştir. İki yanda revaklarla oluşturulmuş açık galeri, kuzeybatıda eksende giriş eyvanı ve kuzeyinde biri eyvan, diğeri kapalı mekân, güneyinde iki kapalı mekândan oluşan ve tümünün sivri tonozla örtülü olduğu avlu, güney-doğusuna bitişik kapalı bölüme oranla daha büyük boyutludur. Kapalı bölüm, eksene simetrik beşer kare kesitli payeye iki yanda enine, ortada boyuna atılmış sivri kemerlerle bölünmüştür. Tüm birimlerin sivri tonozlarla örtülü olduğu iç mekânda orta bölüm daha geniş tutulmuş ve örtü sistemi beş takviye kemeri ile desteklenmiştir. Yapının iki portalinden kapalı bölüm portali oldukça sade kuruluşta olmasına karşın, avlu portali kuruluşu ve özellikle geometrik bezemeleri açısından dikkat çekicidir 14.
Mahperi Hatun'un yaptırdığı diğer bir yapı, Yozgat-Akdağmadeni karayolunda, Akdağmadeni ilçesine bağlı Karamağara bucağı yakınındaki Eylül 1239 tarihli Çinçinli Sultan Hanı'dır. Karma tipteki hanların bir diğer örneği olan yapının avlusu büyük ölçüde yıkılmıştır, kapalı bölümü de oldukça harap durumdadır. Dıştan kare kesitli payandalarla desteklenmiş kapalı bölüm avluya oranla daha küçük boyutludur. İç mekânı, dört sıra halinde eksene simetrik dörder kare kesitli payeye, orta bölüm dışında enine atılmış kemerlerle biçimlendirilmiştir. Orta bölüm vurgusunun örtü sistemiyle de arttırıldığı mekânda tüm birimler sivri tonozlarla örtülmüştür. Çinçinli Sultan Hanı, Kayseri-Sivas-Amasya bağlantısını sağlayan karayolunun en önemli hanlarından biridir15.
Mahperi Hatun'un kitabeli başka yapısı olmamasına karşılık, K. Erdmann dört hanı daha ona mal etmekte ve 1239-40 yıllarında yapıldığını öne sürmektedir. Bunlardan ilki, Kayseri'yi Amasya'ya bağlayan karayolu üzerinde, Çekereksu’nunbatısındaki Çekereksu Hanı'dır. Karma tipteki hanların küçük boyutlu örneklerinden olan yapının avlusu yıkıktır, kapalı bölümü de büyük ölçüde haraptır. Kapalı bölümü, eksene simetrik iki sıralı dörder kare kesitli payeye boyuna atılmış sivri kemerlerle üç bölüme ayrılmıştır. Örtü sistemini oluşturan sivri tonozlar yıkıktır. İkinci örnek, Sivas-Tokat karayolunda, Tokat iline bağlı Artova ilçesinin 3 km. kuzeyindeki Tahtoba Hanı'dır. Günümüzde büyük ölçüde yıkık olan hanın yalnızca avlusunun doğu ve kuzey bölümleri ayaktadır. Doğuda eksende giriş eyvanı ile kuzeyinde bir, güneyinde iki dikdörtgen plânlı ve sivri tonoz örtülü mekân görülmektedir. Kuzeyde ise, dört birimden oluşan revak düzenindeki açık galeri yer alır. Ayakta olan birimler sivri tonozla örtülüdür. Üçüncü örnek, Sivas-Amasya karayolunda, Sivas iline bağlı Yıldızeli ilçesinin yaklaşık 35 km. kuzeyindeki Çiftlik Hanı'dır. Günümüzde yalnızca kapalı bölümü ayakta olan hanın avlusu olduğuna dair hiç bir veri yoktur. Portali yıkık olan kapalı bölümün doğu, batı ve kuzeyi kısmen ayaktadır. Kuzeybatı bölümü harap olmasına karşın sivri tonozla örtülü olduğu anlaşılmaktadır. Diğer birimleri yıkık olan han K, Erdmann'a göre boylamasına üç sahınlı ve takviye kemerleriyle desteklenmiş sivri tonozlarla örtülüdür. Dördüncü yapı, Pazar-Tokat karayolunda, Sungurköy'ün 4 km. güneyindeki İbibse Hanı'dır. Karma tipte olduğu kalıntılarından anlaşılan yapı çok harap durumdadır16.
Diğer bir banimiz, Kütahya dışında, şehrin batısındaki Yoncalı Kaplıcası’nıyaptırmış olan Gülümsen Hatun'dur. Büyük ölçüde yenilenmiş yapının 1233-34 tarihli kitabesinden banisinin hacip (mabeyinci) Ramazan'in kızı olduğu anlaşılmaktadır17.
Konya'daki Gömeç Hatun Türbesi ve Medresesi'nin banisinin, Sultan IV. Rükneddin Kılıç Arslan'ın eşi ve Sultan III. Gıyaseddin Keyhüsrev'in annesi, Mevlâna Celâleddin-i Rumî'nin müridesi Tokat'lı Gömeç Hatun olduğu anlaşılmaktadır18. Medrese yıkılmış olmakla birlikte, türbe günümüzde iyi durumdadır. Konya'da Selçuklu Dönemi surlarının ve Halkabegûş Kapısı'nın dışında, Musalla Mezarlığı'nda yer alan Gömeç Hatun Türbesi iki katlıdır. Yaklaşık kare plânlı alt kat, çapraz tonozla, büyük bir kemerle dışa açılan eyvan kuruluşundaki dikdörtgen plânlı üst kat sivri tonozla örtülüdür. Güney duvarı ekseninde dikdörtgen bir nişin yer aldığı üst katta, eskiden Gömeç Hatun'un sandukasının (belki de çini kaplı) bulunduğu belirtilir19. Tuğla yapının beden duvarından yüksek ve yanlara taşkın olan kuzey (ön) cephesi günümüzde sıvalıdır. Ancak, kemerinde kısmen görülebilen geometrik ve bitkisel bezemeli çinilerin cepheyi de süslediği düşünülmektedir20. Türbenin diğer cephelerinin ekseninde birer üçgen payanda görülür. Yapının inşa tarihi hakkında hiç bir bilgimiz olmamakla birlikte, Selçuklu Dönemi şehir surlarının dışında, Ertaş Kapısı yakınında bulunduğu 1248 tarihli Oğulbey Vakfiyesi'nde belirtilen medresesinin yapım tarihi dikkate alınarak XIII. yüzyıl ortalarına veya üçüncü çeyreği başlarına ait bir türbe olduğu düşünülebilir21.
Kayseri'deki, kitabesinde tarih belirtilmemiş olan Döner Kümbet, 1275'lerde Şah Cihan Hatun adına yaptırılmıştır. Çift katlı türbe kare plânlı ve beşik tonozla örtülü alt katla, silindir biçimli ve kubbe ile örtülü üst kattan oluşur. Gövdesi, silmeli oniki sağır sivri kemerle hareketlendirilmiş ve üzeri koni biçimli bir külâhla örtülmüştür. Yapı, mimari özellikleri açısından erken dönem örneklerinden ayrılmakta, daha çok Ahlat ve Erzu-
rum çevresindeki XIII. yüzyılın 2. yarısına veya XIV. yüzyıl başlarına ait türbelerle benzerlik göstermektedir. Türbe yalnızca kuruluşu açısından değil, süslemeleri ile de önceki örneklerden farklı özellikler yansıtmaktadır. Yapıda, alışagelmiş geometrik ve bitkisel bezemelerin yanı sıra figürlü örneklere de yer verilmiştir. Geometrik kompozisyonlar oldukça yüzeysel bir işçilik gösterirken, bitkisel ve figürlü bezemelerin yüzeyden taşkın plastik özellikleri dikkat çekicidir22. Bu süslemelerin benzer örnekleri, daha erken dönemde yalnızca Divriği'deki1228-29 tarihli Ulu Cami Külliyesi’ndekarşımıza çıkmaktadır. Bu benzerliği, belki de külliyenin banilerinden birinin, daha sonra üzerinde duracağımız gibi yine bir kadın -Melike Turan Melek- olmasına bağlayabiliriz. Ne yazık ki, sultan I. Alâeddin Keykubad'ınkızı olmasının dışında Şah Cihan Hatun'un kişiliği hakkında başka hiç bir bilgiye sahip değiliz.
Bu dönemde, Selçuklulara bağlı beyliklerde de kadın banilerle karşılaşmaktayız. Bunlardan ilki, Artuklu emiri Necmeddin Alpî'nin eşi olan ve 1171 yılında Mardin'de ölerek oraya defnedilen Zeynep Hatun'dur. Diyarbakır ilinin Hani İlçesi'nde bulunan harap durumdaki Hatuniye Medresesi ile buna bağlı Hasankeyf’teki çok küçük bir bölümü kısa bir süre öncesine kadar ayakta olan Zeynebiye Zaviyesi'ninZeynep Hatun tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır23. Tarafımızdan incelenip tanıtıldığı 1984 yılı öncesinde, büyük ölçüde tahrip olmuş medresenin güney kanadı dışında tümüyle toprak altında kaldığı yayınlardan anlaşılmaktadır24. Yapı, 1977 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğünce temizlettirilerek bugünkü durumuyla ortaya çıkarılmıştır. İncelemelerimiz sırasında büyük ölçüde harap olan yapının restitüsyonu yapılmış, araştırmacıların belirttiği gibi kapalı avlulu değil, açık avlulu ve üç eyvanlı, tek katlı bir medrese olduğu anlaşılmıştır 25. Doğu cephesinin kuzeyindeki tümüyle yıkılmış portalin taş süslemelerinden bazı parçalar hâlâ medresenin avlusunda görülebilmektedir. Ancak, günümüzde yapının en dikkat çekici süslemeleri güneydeki ana eyvanın güney duvarında ve güney cephesinde yer alır. Yapının, özellikle taş süslemeleriyle Artuklu medreseleri arasında özel bir yere sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumun, bir kadın baninin eseri olmasıyla ilişkisi olduğundan kuşkumuz yoktur.
Önemli kadın banilerden biri de, Saltuklu Beyi İzzeddin Saltuk'un kızı Mama Hatun'durve kendisinin bir süre kardeşi Nasreddin Mahmud yerine Saltuklu Beyliğini yönettiği anlaşılmaktadır. Mama Hatun'un, kardeşinin tahta geçtiği 1192 yılından önce ölmüş olabileceği düşünülmektedir26. Selçuklu Dönemi'nde Erzurum-Erzincan kervan yolu üzerinde, Erzincan İli'ne bağlı Tercan (Mama Hatun) İlçesi'ndeki Mama Hatun Kervansarayı ve Türbesi Mama Hatun tarafından yaptırılmış olmalıdır.
Mama Hatun Kervansarayı kare plânlı ve eş odaklı tiptedir. Dıştan payandalarla desteklenmiş yapının doğu-batı yönünde dikdörtgen plânlı avlusuna doğu cephesi eksenindeki dışa taşkın portalle girilir. Avlunun doğu kanadında eksende, büyük boyutlu ve ikişer yan nişleri bulunan mekân ile kuzeyinde doğuda bir dikdörtgen, batıda birbirine kuzey-güney yönünde bitişik kareye yakın iki dikdörtgen mekân yer alır. Avlunun kuzey ve güney kanatlarında kuzey-güney yönünde dikdörtgen plânlı beşer mekân ile batıda aynı yönde birer eyvan; batı kanatta eksende doğu-batı yönünde dikdörtgen plânlı büyük bir eyvan ile iki yanında ikişer dikdörtgen mekân görülür. Güney ve kuzeydeki odalara bitişik, kuzeydeki daha küçük boyutlu doğu-batı yönünde dikdörtgen plânlı birer kapalı bölüm bulunur. Kuzeydeki bölümün batısına, güneyde doğu-batı yönünde dikdörtgen plânlı ve kuzeyde yaklaşık kare plânlı birer oda yerleştirilmiştir. Avlunun kuzeybatı köşesindeki mekân çapraz, giriş eyvanı beşik, diğer tüm mekânlar sivri tonozlarla örtülüdür. Süslemesi olmayan yapı büyük boyutludur ve ender görülen plân şemasıyla dikkati çekmektedir27.
Mama Hatun Türbesi, yuvarlak bir kuşatma duvarı içindeki avlunun ortasında yer alan iki katlı
bir yapıdır. Kuşatma duvarının güneybatısındaki sivri kemerli ve altı sıra mukarnas kavsaralı, yan yüzlerinde dörder cepheli, aynalı kemerli ve ikişer sıra mukanas kavsaralı birer niş bulunan portalden basık kemerli bir kapıyla avluya girilir. Dışta, kapının iki yanında istiridye motifi kavsaralı ve sivri kemerli birer üçgen niş yer alır. Kuşatma duvarının iç yüzünde, portalin kuzeyindeki daha küçük olmak üzere, büyük boyutlu, adeta eyvan görünümünde oniki dikdörtgen niş görülür. Kuzeydeki üç sıra mukarnas kavsaralı nişte çeşme bulunur. Sivri tonoz örtülü kademeli sivri kemerli nişlerden yedisinde birer sanduka vardır. Avlunun ortasında yer alan türbenin, zemin kotunda sekizgene dönüşen kübik kaidesinin güney cephesindeki dört basamak merdivenle inilen üç sıra mukarnas kavsaralı sivri kemerli niş içindeki basık kemerli kapısı ile alt kata girilir. Kare plânlı iç mekân da içbükey sekiz dilimlidir ve dilimlerin örtü sisteminde de devam ettirilmesiyle sekiz dilimli bir külâhla örtülmüştür (Res. 26). Kuzey, doğu ve güney duvarlarına üst seviyede dikdörtgen çerçeveli ve yuvarlak kemerli birer mazgal pencere açılmıştır. Yapının kuşatma duvarındaki portalinde bitkisel, geometrik ve figürlü süslemeye yer verilmiştir. Portalin iki yanındaki nişlerde geometrik, içteki çeşme nişinde bitkisel, merdiven girişinde geometrik bezeme görülür. Türbenin üst kat kapısı bitkisel, mazgal pencereler geometrik ve bitkisel motiflerle süslüdür. Mimari özellikleri ve süsleme programıyla Selçuklu mimarisinin alışılagelmiş örneklerinden oldukça farklı uygulamalar yansıtması nedeniyle türbe, bölgenin hristiyan mimarisi ile ilişkili görülmüştür28.
Selçuklulara bağlı beyliklerdeki kadın baniler değerlendirildiğinde, kuşkusuz bu kişilerin en önemlisi Erzincan Mengücekli Beyi Fahreddin Behramşah'ın kızı ve Divriği Mengücekli Beyi Ahmed Şah'ıneşi Melike Turan Melek'tir. Eşi Ahmed Şah'ın yaptırdığı Divriği’deki 1228-29 tarihli Ulu Cami'ye güneyden bitişik Darüşşifa ile içindeki Türbe Turan Melek tarafından aynı yıl yaptırılmıştır. Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad zamanında yaptırılan topluluğun mimarı Ahlat'tı Muğis oğlu Hürremşah'tır.Kapalı avlulu medrese plân şemasını yansıtan Darüşşifa üç eyvanlıdır, batı ve güney kanatları çift katlıdır. Avlu, serbest desteklere çift yönlü sivri kemer atılımıyla dokuz bölüme ayrılmıştır. Merkezinde sekizgen bir havuzun bulunduğu orta birimin üzeri, günümüzde camlı demir doğrama bir külâhla örtülüdür. Diğer birimlerin örtü sistemini sivri, yarım çapraz ve yıldız tonozlar oluşturmuştur. Doğuda, ana eyvanın kuzeyindeki Türbe mekânı batıda bir kemerle ikiye bölünerek batısı beşik tonozla, doğusu tromplarla geçilen bir kubbe ile örtülmüştür. Türbede onaltı sanduka bulunmaktadır Batıda, girişte ilk sırada ortadaki firuze sırlı tuğlalarla kaplı olanı Turan Melek'e, orta sıradaki altıgen firuze sırlı çinilerle kaplı olan batıdan ikincisi Ulu Cami'nin banisi Ahmed Şah'a aittir. Darüşşifanın batı cephesindeki, silmeli sivri kemerlerle sınırlandırılmış olan "Gotik" portalde, hem caminin batı kapısında olduğu gibi yüzeysel, hem de kuzey kapısındaki gibi yüzeyden taşkın geometrik, bitkisel ve figürlü süslemeler görülür. Yapının en ilgi çekici süslemelerinden biri, portalin iki yanındaki yuvarlak rozetlerin üzerinde, büyük ölçüde tahrip olmuş birer insan figürünün yer almasıdır Ayrıca, portalin kuzeyinde altta, iki yandaki silmeli üçgenlerle sınırlandırılmış yüzeyde, daha iyi durumda iki insan figürü bulunur. Batıdaki cepheden gösterilmiş kadın figürü ile diğeri yandan gösterilmiş erkek figürü, kanımızca yapı topluluğunun banilerini temsil etmektedir29. Darüşşifa; plân şeması, mimari öğeleri ve süslemelerinin yanı sıra, Ulu Cami'ye bitişik inşa edilmiş olmasıyla da Anadolu Selçuklu mimarisinde ünik bir örnektir.
Tunceli ili, Mazgirt İlçesi'ndeki 1252 tarihli Elti Hatun Camii'ninbanisi olduğu anlaşılan ve kitabesinde Süleyman Şah kızı olduğu belirtilen Elti Hatun'un, baba adının farklılığına ve aradaki büyük zaman dilimine bakılarak, aşağıda üzerinde durulacak Kayseri Külük Camii'ni onartan Atsız Elti Hatun'la aynı kişi olmadığı sonucuna varılabilir. Günümüzde mevcut olmayan medresesinin de caminin doğusunda bulunduğu öne sürülmektedir30. Elti Hatun Camii, doğu-batı yönünde dikdörtgen plânlı ibadet mekânı ile kuzeyine bitişik yaklaşık kare plânlı giriş mekânından oluşmaktadır. Giriş mekânına, doğu cephesi eksenindeki dışa taşkın ve beden duvarından yüksek tutulmuş sivri kemerli niş içindeki yedi sıra mukarnas kavsaralı ve basık kemerli bir kapıyla girilir. Girişin kuzey cephesinin batısında, dikdörtgen biçimli ve üç sıra mukarnas kavsaralı çeşme nişi yer alır. Aynalı çapraz tonoz örtülü giriş mekânının güney duvarında eksenin batısında yarım yuvarlak bir mihrap nişi ve doğusunda, ibadet mekânına girişi sağlayan basık kemerli kapı bulunur. Bu mekân kanımızca son cemaat yeri olarak yapılmıştır. İbadet mekânı, eksene simetrik çift sıralı ikişer kare kesitli payeye çift yönlü sivri kemer atılımıyla, ortadakiler geniş ve kare plânlı, yanlardakiler uzunlamasına dikdörtgen plânlı dokuz birime ayrılmış ve her birim birer haç tonozla örtülmüştür. Ortadaki birimin tonozu farklı olarak aynalıdır. İbadet mekânının kuzey cephesinde, batıdaki basık kemerli kapı hünkâr mahfili kapısı olarak değerlendirilmektedir31.
Yapı topluluğunun parçası olduğu düşünülen iki bölümlü Elti Hatun Türbesi 1252-53'lere tarihlenmektedir32. Kuzey cephesi önünde, üstü açık eyvan biçimli bir giriş bölümü olan sekizgen prizma biçimli tek katlı türbe sekizgen piramit külâhla örtülüdür. İç mekândaki üç sandukanın kimlere ait olduğu bilinmemektedir. Türbenin kuzey cephesindeki dikdörtgen biçimli silmeli kapısının üzerinde basık bir kemer yayı görülür ve dıştan üç yönlü silmelerle dikdörtgen bir çerçeve içine alınmıştır. Doğu, güney ve batı cephelerindeki dikdörtgen pencereler de silmelerle sınırlandırılmıştır, üstlerinde birer basık kemer yayı görülür.
İlgimizi çeken diğer bir kadın baninin adına ise, Kayseri'nin Develi ilçesindeki 1281-82 tarihli Ulu Cami'ninkitabesinde Said kızı olarak Göçer Arslan oğlu Nasrullah'labirlikte rastlanmaktadır. Ancak ne yazık ki, kadın banimizin kimliği hakkında bilgi bulunamamıştır. Kuzey-güney yönünde dikdörtgen plânlı Ulu Cami, boylamasına çok destekli ibadet mekânının güneyde enine bir sahınla kesildiği ve mihrap önünde oluşturulmuş kare birimin pandantif geçişli bir kubbe ile örtüldüğü değişik bir plân şeması yansıtmaktadır33. Yapı, özellikle kesme taş mihrabındaki bitkisel bezemeleri ile dikkati çekmektedir.
2. Kadınlar Tarafından Onarımı Gerçekleştirilen Yapılar
Selçuklu Dönemi'ndeki kadın banilere, yalnızca yapı inşa ettiren kişiler olarak değil, aynı zamanda yapı onarımını gerçekleştiren kişiler olarak da rastlıyoruz. Bu kişilerin başında Atsız Elti Hatun gelmektedir. Danişmentli Beyi Yağıbasan'ın torunu olan Atsız Elti Hatun, 1143'lerde Danişmendliler tarafından yaptırılan Kayseri Külük Külliyesi'nde(cami ile medrese, belki de hamam), 1210-11 yılında gerçekleştirilen onarımı yaptırmıştır34. Bu onarımda, özellikle onarım kitabesinin yer aldığı kuzeydoğu köşedeki portal yapılmış ve muhtemelen yapı doğuya doğru genişletilmiştir. Caminin çini mozaik kaplı mihrabının bu onarımdan sonra, XII. yüzyıl sonlarına doğru yapıldığı belirtilmekle birlikte35, bu görüşü destekleyecek bir kanıt elimizde yoktur. Halil Edhem, kitabedeki "emere" sözcüğüne dayanarak, yapının banisinin Atsız Elti olabileceğini öne sürmektedir36.
Selçuklu Dönemi'nde kadın banilerin yanı sıra, dönemin kültür yaşamına katkıları olan bazı kadınlar da dikkati çekmektedir. Bunların başında, Mevlâna Celâleddin-i Rumî'nin müridesi olan. Sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev ile Gürcü Hatun''un kızı ve vezir Muineddin Süleyman Pervane'nin eşi Sultan Gürcü Hatun gelmektedir. Ahmet Eflakî'ninnaklettiğine göre, saray ressamı Rum asıllı Aynüddevle'yeMevlâna'nın portresini yaptırmak istemiş ve sanatçı kâğıd-ı mahzenî denilen tabaka kâğıtlara Mevlâna'nın oniki portresini yapmıştır37. Ne yazık ki, bu resimlerin hiç biri günümüze gelememiştir.
Ayrıca, bir bölümü kadın baniler tarafından kadınlar için yaptırılmış yapıları da unutmamak gerekir. Özellikle süslemeleriyle dikkati çeken bu yapıların ikisi Kayseri'de karşımıza çıkmaktadır.
Kayseri'de, Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad'ın ikinci eşi ve Eyyubi hükümdarlarından Melik-el Adil Ebubekir ibn Eyyub'un kızı ("ismet ed-dünya ve'd-din binti el-Melik el-Adil") Melike Adiliye için kızları tarafından yaptırılan 1247-48 tarihli Çifte Kümbet çift katlı, sekizgen biçimli ve piramit külâhla örtülü bir yapıdır. Karşısında bulunduğu söylenen ikinci türbeden hiç bir iz yoktur38. Yapının kare plânlı alt katı sivri tonozla, güney yüzünde yarım yuvarlak bir mihrap nişi bulunan üst katı ise sekiz dilimli bir kubbeyle örtülüdür. Üzerinde duracağımız diğer örneğe oranla daha sade görünümlü olan yapının ön cephesi ile kapısı geometrik ve bitkisel motiflerle süslüdür. Sivri sağır kemerlerle hareketlendirilmiş diğer cepheler, saçak altında tüm yapıyı dolaşan yazı şeridi dışında oldukça sade bir görünümdedir. Kaynaklarda Melike Adiliye hakkında pek bilgi yoktur. Yalnızca, Sultan I. Alâeddin Keykubad'ın kendisine veliaht yaptığı küçük oğlu IV. İzzeddin Kılıç Arslan'ın Melike Adiliye'den olduğu belirtilmektedir. Ayrıca, Keykubad'ın Melike Adiliye ile düğünü ve sultan II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in emriyle Ankara'da öldürülmesi de kaynaklarda anlatılmaktadır39.
Kendisi adına yapı inşa edilen bir diğer kişi, Selçuklu Sultanı II. Rükneddin Kılıç Arslan'ın kızı ve Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev ile I. İzzeddin Keykavus'un kardeşleri "ismet ed-dünya ve'd-din" Gevher Nesibe'dir. Sağlığında yapımına başlanan, ancak kitabesine göre vasiyeti üzerine ölümünden sonra tamamlanan Kayseri'deki 1205-06 tarihli Gevher Nesibe Darüşşifası (Çifte Medrese), darüşşifa, bimarhane, hamam ve medrese ile içindeki Gevher Nesibe'nin türbesinden oluşan bir yapı topluluğudur. Yapı dağılımından da anlaşılacağı gibi, burada yalnızca hastalar tedavi görmüyor, aynı zamanda tıp eğitimi de veriliyordu. Topluluğun ana yapısını oluşturan Darüşşifa ve batısına bitişik Medrese açık avlulu, avlunun dört yandan revaklarla kuşatıldığı dört eyvanlı ve tek katlı yapılardır . Darüşşifanın doğusunda, bir koridorun iki yanında onar dikdörtgen odanın yer aldığı Bimarhane; bu bölümün kuzeyinde tek mekânlı ve kubbeyle örtülü Hamam bulunur. Çift katlı Türbe medrese avlusunun doğusunda, yan eyvanın kuzeyindeki mekândır. Kare plânlı alt katı sivri tonozla, içten ve dıştan sekizgen plânlı üst katı piramit biçimli bir külâhla örtülüdür.
Yapı topluluğunun en dikkat çekici öğesi, darüşşifanın güney cephesi eksenine yerleştirilmiş portalidir. Yedi sıra mukarnas kavsaralı ve sivri kemerli portalde, yoğun geometrik süslemenin yanı sıra bitkisel bezeme, Sultan II. Kılıç Arslan'ı simgelediği düşünülen bir arslan tasviri ile üstte bugün kısmen görülebilen çift yılan (ejder) motifi yer alır. Kötü ruhlara karşı koruyucu ve hastalara şifa verici özelliği olan bu motif, günümüzde olduğu gibi Selçuklular zamanında da tıbbın simgesi olarak kullanılmıştır. Anadolu'da günümüze gelebilmiş en erken tarihli Selçuklu darüşşifa topluluğu olması açısından Gevher Nesibe Darüşşifası'nın Anadolu-Türk mimarisinde ayrı bir önemi vardır40.
Selçuklu sultanlarının artık tümüyle gücünü yitirdiği bir dönemde, İlhanlılar tarafından yaptırılmış 1308-09 tarihli Amasya Darüşşifası'ndaoldukça ilginç bir durumla karşılaşmaktayız. Yapının İlduz Hatun adına Abdullah oğlu Amber tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. İlduz Hatun, İlhanlı Hakanı Olcaytu Hüdabende'nin eşidir, Amber adlı kişinin ise İlduz Hatun'un kölesi ve harem ağası olduğu belirtilmektedir41. Açık avlulu, üç eyvanlı medrese plân şemasını yansıtan darüşşifa (Res. 40), özellikle batıdaki giriş cephesinin düze-
ni ve portalindeki yüzeyden taşkın bitkisel bezemeleriyle dikkati çekmektedir. Ayrıca, basık kemerli kapının üzerinde, arkadan gösterilmiş diz çökmüş bir insan figürüne de yer verilmiştir.
Yalnızca bir bölümünü eserleriyle tanıtmaya çalıştığımız Selçuklu Dönemi kadın banilerinin, Selçuklu toplum yaşamına ve dolayısıyla Selçuklu sanatına önemli katkılarda bulundukları anlaşılmaktadır. Sayılarının otuzyedi olduğu anlaşılan bu kadınlardan makalemizde yalnızca onbeşi tanıtılabilmiştir. Bugüne kadar kaynaklar yoluyla belirlenebilen banilerin üçte birinden fazlasını oluşturan kadın banilerin büyük bölümü Selçuklu sarayının veya beyliklerin önde gelen kişileridir. Bununla birlikte, saray dışından üç ve kimlikleri saptanamayan yedi kişi de belirlenebilmiştir. Bu kişilerin yaptırmış veya onartmış oldukları yapıların dağılımına baktığımız zaman, ilk sırayı küçük ölçekli yapılardan olan türbelerin oluşturduğu görülmektedir. İlginç olan, bu küçük ölçekli yapıları büyük boyutlu ve programlı şehir içi ve dışı hanlarla medreselerin izlemesidir. Eşit sayıdaki camiler, mescitler ve hamamlar ile yine büyük programlı darüşşifalar az sayıda, ancak önemli örneklerle karşımıza çıkmaktadır. En son iki grubumuzu ise tarikat yapıları ile darül-huffazlar oluşturmaktadır. Yapıların türlerine göre dağılımına bakıldığında, idari ve askeri yapılar dışında hemen her tür yapının kadın baniler tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır.
Kadınlar tarafından yaptırılmış büyük veya küçük boyutlu olsun tüm yapılara baktığımızda, genellikle mimari biçimlemenin ve malzeme-teknik özelliklerinin Selçuklu Dönemi'nin erkek banilerinin yapılarına benzer özellikler yansıttığı görülür. Ancak, süsleme söz konusu olduğunda her tür bezemenin kadın banilerin yapılarında, dönemin diğer yapılarının büyük bir bölümüne kıyasla çok daha yoğun ve zengin olduğu dikkati çekmektedir. Kanımızca kadınların inşa ettirmiş veya onartmış oldukları yapılar biçimlemede ve bununla koşut olan işlevsel özelliklerde dönemin yaygın üslûbuna fazla bir yenilik katmamış olmakla birlikte, dönemin süsleme anlayışına farklı bir boyut getirmişlerdir. Bu nedenle, biçim-işlev ve bunların ötesinde estetik kaygılar açısından kadın yapılarının, sultanların damgasını taşıyan birkaç şehir dışı hanı bir yana bırakılacak olursa, daha etkileyici ve dışa dönük yapılar oldukları söylenebilir.

*Kadınların Selçuklu sanat yaşamına katkılarını konu alan makalemi, kadınların Üniversiteye girmesinde ve İnas Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kurulmasında büyük katkıları bulunan eski Maarif nazırlarından dedem Ahmet Şükre Bey'in değerli anısına adıyorum.
1M. Ferit-M. Mesut, Selçuk Veziri Sahip Ata ile Oğullarının Hayat ve Eserleri, İstanbul 1934; M.F. Ugur-M.M. Koman, Selçuklu Büyüklerinden Celâlüddin Karatay ile Kardeşlerinin Hayat ve Eserleri, Konya 1940; O. Aslanapa, "Selçuk Devlet Adamı Mübarizüddin Ertokuş Tarafından Yaptırılan Abideler", İslâm Tetkikleri Dergisi, II/1 (1957), s. 97-111; O. C. Tuncer, "Anadolu'nun İlk Dört Selçuklu Kumandanı ve Yaptırdıkları Yapıların Özellikleri", Vakıflar Dergisi, XII (1978), s. 137-162; Ü. Ü. Bates, "Women as Patrons of Architecture in Turkey", Women in the Muslim World, ed. L. Beck-N. Keddie, Harvard 1978, s. 245-260; H. Crane, "Notes on Saldjuq Architectural Patronage in Thirteenth Century Anatolia", Journal of the Economic and Social History of the Orient, XXXVI (1993), s. 1-57.
2Selçuklu Dönemi kadın banileriyle ilgili tek yayın olması dolayısıyla bkz. Ü. Ü. Bates, a.g.m., s. 245-246,248,250. H. Crane, a.g.m., s. 11-12,16,18,31,34,41,48-51'de de, kimi Selçuklu kadın banileri ve yapılarıyla ilgili bilgiler vardır. Ayrıca bkz. Anonim, "Prenses Mahperi ve Eserleri (Huand Hatun)", Erciyes, II/1 (1938), s. 52- 53; M. Çayırdağ, "Mahperi (Huand) Hunat Hatun", Kayseri Kültür, I/3 (1981), s. 2-4.

3 İ. H. Konyalı, Abideleri ve Kitâbeleri ile Konya Tarihi, Konya 1964, s.386. Ayrıca M. Önder Mevlâna Şehri Konya, Ankara, 1971, s.131.
4 Vakfiyeler, Konya Vakıflar Bölge Müdürlüğünün 3 nolu defterinin 436 ve 2 no.lu defterinin 230. sayfasında kayıtlıdır. Vakfiyeler için bkz. İ. H. Konyalı, a.g.e., s. 382-384.
5 K. Erdmann, Das Anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts. I, Berlin 1961, s. 49-51.
6 İ. H. Konyalı, a.g.e., s. 379-380.
7 Mahperi Hatun'un hayatı hakkında bilgi için bkz. O. Turan, "Les souverains seldjoukides et leur sujets nonmusulmans", Studia Islamica. I (1953), s. 65-100. bil. s. 89; Ay. yaz, Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi, 2. baskı, İstanbul 1984, s. 403. Ayrıca bkz. Anonim, a.g.m. dipnot 2; M. Çayırdağ, a.g.m. dipnot 2.
8 Kitabesi için bkz. Halil Edhem (Eldem), Kayseriyye Şehri. Mebani-i İslâmiyye ve Kitâbeleri, İstanbul 1334/1916, s. 64-65. Yapı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. M. Akok, "Kayseri'de Hunad Mimari Külliyesinin Rölövesi". Türk Arkeoloji Dergisi, XVI/1 (1967), s. 5-44; H. Karamağaralı, "Kayseri'deki Hunad Camiinin Restitüsyonu ve Hunad Mimari Manzumesinin Kronolojisi Hakkında Bazı Mülâhazalar", İlâhiyat Fakültesi Dergisi, XXI (1976), s. 199-243.
9 E. Yurdakul, "Son Buluntulara Göre Kayseri'deki Hunat Hamamı", Selçuklu Araştırmaları Dergisi, II (1970), s. 141-151, bil. s.151.

10 H. Karamagaralı, a.g.m., s. 208 ve not 21.
11 İmaret için bkz. A. Gabriel, Monuments turcs d'Anatolie, I. Paris 1931. s. 48; dershane için bkz. A. Kuran, Anadolu Medreseleri, I, Ankara 1969, s. 72.
12 Halil Edhem, a.g.e., s. 67-69.
13 Hamam hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. E. Yurdakul, a.g.m., s. 141-151.
14 K. Erdmann, a.g.e., s. 135-139.

15 Ay.es., s. 140-143.
16 Yapılar için bkz. Ay.es., s. 56-57 (Çekereksu); 57-58 (Tahtoba); 156-158 (Çiftlik); 191-192 (İbibse).
17 Kitabe için bkz. İ.H. Uzunçarşılı, Kütahya Şehri, İstanbul 1932, s. 21. Yapı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Y. Önge, Anadolu'da XII-XIII. Yüzyıl Türk Hamamları, Ankara 1995, s. 273-278.
18 Gömeç Hatun için bkz. Ahmet Eflâki, Ariflerin Menkıbeleri, çev. T. Yazıcı, I. İstanbul 1973, s. 227,338; II, s. 152-153,271; O. Turan a.g.e., s. 532. Türbe için bkz. S.K. Yetkin, "Notes: The Turbeh of Gumaç Hatun, a Seljuk Monument", Ars Orientalis, IV (1961), s. 357-360; İ.H. Konyalı, a.g.e., s. 600-605.
19 İ. H. Konyalı, a.g.e., s. 602.
20 Ay.es., s. 601.
21 Oğulbey Vakfiyesi için bkz. Ay.es., s. 603.

22 Yapı için bkz. Halil Edhem, a.g.e., s. 106-108; F. Tümer, "Döner Kümbet", Erciyes, 3 (1938), s. 94; A. Gabriel, a.g.e., s. 77-79; O.C. Tuncer, Anadolu Kümbetleri -1-Selçuklu Dönemi, Ankara, 1986, s. 159-163.
23 B. Konyar, Diyarbakır Yıllığı, III, Ankara, 1936, s. 365.
24 M. Sözen, Anadolu Medreseleri. Selçuklu ve Beylikler Devri, II, İstanbul 1972, s. 153-156; R.H. Ünal, Diyarbakır İli'ndeki Bazı Türk-İslâm Anıtları Üzerine Bir İnceleme, Erzurum, 1975, s. 49-66.
25 A. Durukan, "Hani, Hatuniye (Zeynep Hatun ya da Zeynebiye) Medresesi", Vakıflar Dergisi, XX (1988), s. 131-168.
26 O. Turan, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul, 1973, s. 17-18.
27 R.H. Ünal, Les monuments islamiques anciens de la ville d'Erzurum et de sa région, Paris 1968, s. 146-152; A.T. Yavuz, "Anadolu'da Eşodaklı Selçuklu Hanları", O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Dergisi, 2/2 (1976), s. 187-201, bil. s. 195-199.

28 D. Kuban, Anadolu-Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları, İstanbul 1965, s. 152. Yapı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. S.K. Yetkin, "Mama Hatun Türbesi". Yıllık Araştırmalar Dergisi, I (1956). s. 75-81.
29 S. Ünver, "Türk Tıp Tarihi: Divriği'de Turan Malik Hastanesi 1228", Tedavi Seririyatı ve Laboratuvarı. 4/15(1934), s. 1-4, bil. s. 2-3; H. Arel, "Divriği Ulu Camii Tekstil Kapısı ve Diğerleri", Vakıflar Dergisi, V (1962), s. 113-125, bil. s. 122; D. Kuban, "The Mosque and Hospital at Divriği and the Origin of Anatolian-Turkish Architecture", Anatolica, 2 (1968), s. 122-129, bil. s. 125. Yapı hakkında bilgi için ayrıca bkz. M. van. Berchem-Halil Edhem, Materiaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum, I, Le Caire 1910, s. 77-79; A.S. Ülgen, "Divriği Ulu Camii ve Darüş-Şifası", Vakıflar Dergisi, V (1962), s. 93-98, bil. s. 97-98; A.H. Bayat, "Kuruluşunun 750. Yılında Divriği Turan Melek Darüşşifası, Muharrem 626 H./Aralık 1228", Türk Kültürü, XVII/194 (1978), s. 87-100; A. Durukan, "Divriği Ulu Camii Külliyesi", Kültür ve Sanat, 1/2 (Nisan 1989). s. 46-52, bil. s. 49-50; G. Cantay, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Darüşşifaları, Ankara 1992, s. 51-55.
30 O.C. Tuncer, "Tunceli-Mazgirt Elti Hatun Camii", Önasya, 7/75 (1971/72), s. 14-17, bil. s. 17.
31 Ay.mak., s. 15-16.
32 O.C.Tuncer, a.g.e., s. 251-252, bil. s. 252.
33 Yapı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. K. Karamete, "Develi Ulu Camii", Erciyes, 81 (1949), s. 18-19; T. Özgüç-M. Akok, "Develi Abideleri", Belleten, XIX/75 (1955), s. 377-384, bil. s. 378-381.
34 Halil Edhem, a.g.e., s. 32-34; A. Gabriel, a.g.e., s. 36-39; E. Yurdakul. "Kayseri Külük Camii ve Medresesinde Yapılan Hafriyat ve Araştırma Sonuçları ile İlgili Yeni Görüşler", Rölöve ve Restorasyon Dergisi, 1 (1974), s. 163-177; Ay.yaz. Kayseri-Külük Camii ve Medresesi, Ankara 1996.
35 Kşl. A. Gabriel, a.g.e., s. 39; Ö. Bakırer, Onüçüncü ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrabları. Ankara 1976, s. 192.
36 Halil Edhem, a.g.e., s. 34; ayrıca bkz. H. Crane, a.g.m., s. 31.
37 Ahmet Eflakî, a.g.e., I, s. 400-401.

38 A. Gabriel, a.g.e., s. 76. Yapı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz, Halil Edhem, a.g.e., s. 75-78; O.C. Tuncer, a.g.e., s. 151-155; H. Önkal, a.g.e., s. 103-107.
39 O. Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi, 2. baskı, İstanbul 1984, s. 357,389-390; düğün için bkz. İbn Bibi, Anadolu Selçuki Devleti Tarihi, çev. M.N. Gençosman, Ankara 1941, s. 115-118; Melike'nin ölümü için bkz. Ay.es., s. 191.
40 Yapı topluluğu hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. S. Ünver, 750 Yıl Önce Kurulan Kayseri Tıbbiyesi, İstanbul 1956; K. Gürkan, "L'Hâpital école de Kayseri", Pagine di Storia della Medicina, VIII(1964), s. 3-10; M. Akok, "Kayseri'de Gevher Nesibe Darüşşifası ve Sahabiye Medresesi Rölöve ve Mimarisi", Türk Arkeoloji Dergisi, XVII/1 (1968), s. 133-184; A.A. İnan, Kayseri Gevher Nesibe Şifaiyesi (H. 602-M. 1206), Ankara 1969; H. Sipahioglu, Kayseri Gevher Nesibe Sultan Tıp Sitesi. 1206, Kayseri 1981.
41 A. Gabriel, a.g.e., II, s. 50. Yapı hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. H. Hüsameddin (Yasar), Amasya Tarihi, I, İstanbul 1327/1909, s. 171-174; A.S. Ünver, "Amasya Darüşşifası (1308)", Tedavi Seririyatı ve Laboratuvarı, V/17 (1935), s. 1-6; A.S. Ünver, Selçuk Tababeti. XI-XIV'üncü Asırlar, Ankara 1940, s. 41-46; H.B. Kunter, Amasya Darüşşifası", Ülkü, I/8 (1947), s. 12-13; G. Cantay, a.g.e., s. 67-71.

TÜRKİYE SELÇUKLU ŞEHİRLERİNDE İMARET KURUMLARI VE VAKIFLARI

2008-04-15T09:20:00.000-07:00

Dr. Mustafa DEMİR

1. İmaretin Manası
İmaret, lügatte mamuriyet, umran, bayındırlık manasında veya fakirlere yemek dağıtılan aşevi manasında kullanılmaktadır1. Yardım için yapılan binaları imar etme tabirine rastlanan Kur'an'da bu ifade ile bu binaların daha fonksiyonel olarak kullanılması maksadı da anlaşılıyor. Tevbe Suresi'nde Allah'ın camilerini imar edenlerin sadece kuru bina inşa etme yanında bu camileri hayır duygusuyla ve Allah'a yakın olmak amacı ile ayakta tuttuklarından bahsedilir2. Bu ayetin ruhu ile hareket eden müslümanlar, Allah'a yaklaşmak için hayır eserleri yaparlarken bir taraftan da bu imar ettikleri eserlerin kültürel altyapı içinde yer almasını sağlamışlar, buralarının insanlara olan faydaları için ayakta tutulmasına önem vermişlerdir.
İmaretin İslâm tarihindeki gelişimine bakacak olursak; İslâm medeniyetindeki imarcılık, Batıdaki "cite" kelimesinin mukabili olarak ilk defa Medine şehrinin imar ve gelişmesinden başlamak suretiyle bir medîneleşmeyi yani şehirleşme manasında medenîleşme aşamalarını ifade eder. Türk-İslâm medenî gelişmesi içinde Türkiye Selçukluları da dahil olmak üzere bu "şehirleşme manasındaki medenîleşme" imaret tabiri ile karşılanmıştır3. Osmanlılara kadar İslâm ve Türk şehirlerinde imaret ile adlandırılan cami, medrese, darüşşifa, darüzziyafe, zaviye ve türbe gibi binalara rastlanmaktadır4. İmaret kelimesinin başındaki elif "I" kabul edilirse ve kelime "Emaret" şeklinde okunursa başka bir fiil kökünden olarak sadece emirliklere ve beyliklere ait bir bina manasına gelir ve İran coğrafyasında olduğu gibi saraylara, yönetim mekânları manasında bu isim verilir. Meselâ, İran'daki Şems-Emaret binasında kelime bu manada kullanılmıştır5. Türkler cemiyetin tamamına hizmet veren bu binaları ilk devirden itibaren hayır duygusu ile işletmişler, bu hizmetlerinin karşılığında hizmet verdikleri insanlardan ve cemiyetten hiçbir menfaat beklentisi içinde olmamışlardır.
2. İmaretin Türkiye Selçukluları ve Osmanlılarda Aldığı Biçim
İmaretin Osmanlı Devleti'nde kullanıldığı mana ile Türkiye Selçukluları ve ondan önceki devirlerde kullanıldığı mana arasında farklılık vardır. İmaret, Osmanlı Devrinde bugün de devam eden bir anlayış olarak aşevi manasında kullanılmıştır.
Süleymaniye Camii'nin yapılışı sırasında yazılan padişah hükümlerinden anlıyoruz ki Süleymaniye Camii ile Süleymaniye Padişah İmareti bu hükümlerde ayrı ayrı ifade edilmiş, camiye cami-yi şerif adı verilip imaret denilmezken imarete yani aşevine imaret-i âmire denilmiş, imaret ve cami ayrı ayrı inşa edilmişlerdir6. Süleymaniye Camii'nin yanına inşa edilen bu imaret, zaviye şeklindedir ve vakıfları mevcuttur7. Bu bilgilerden Osmanlı Devrinde camilere imaret denilmediği açıkça görüldüğü gibi imaretlerin zaviye şeklinde bir teşkilata sahip olduğu anlaşılmış oluyor. İşte bu yönde arşiv belgelerini tetkik eden O. Lütfi Barkan iyi bir değerlendirme yaparak Osmanlı Devri imaretlerini yemek dağıtma hizmeti verdikleri için hastahanelerle eşit düzeyde kamu hizmeti veren içtimaî bir kurum olarak ifade etmiştir8. Osmanlı Devri öncesi Türk-İslâm Medeniyeti içinde imaret ile şehir mamûriyetini sağlayan binalar anlaşılırken, imaretin ilk defa aşevi manasında kullanılmaya başlanılması 1336 tarihinde Orhan Bey'in İznik'te kendi vakfı olarak kurduğu "imaret aşevi"nde görülüyor9. Bu sebeple bu tarihten itibaren bütün Osmanlı Devri boyunca aşevlerine imaret denildiği kabul edilebilir.
Bu hususu göz önünde bulundurmayan Zeki Pakalın, imaretin başlangıçta verdiğimiz iki manasının da bütün Türk-İslâm tarihi boyunca kullanıldığını söyleyerek yanlış bir genellemeye gittiği gibi10, Osman Ergin de yanlış bir değerlendirme ile Selçuklu ve daha önceki imaret anlayışından haraketle Osmanlılarda da bu anlayışın devam ettiğini sanmıştır11. Osman Ergin'in bu düşüncesine delil olarak gösterdiği yapılar, Osmanlı öncesinde inşa edilmiş imaret binalarıdır12. Onun Osmanlı Devrine dair verdiği örnek ise, 1505 tarihli Bayezid Camii yapısıdır. Bu caminin şu kitabesini delil olarak ileri sürmüştür:
"Büniye hâzâ'l-câmi'u'l-celîlü'ş-şân ve'l-imâretü'r-rafî'atül'l-bünyân".
Bu kitabede cami ve imaret ile ifade edilen mekânlar, arasındaki vav harfi ile ayrı ayrı kullanıldığı halde Osman Ergin bu iki ifadenin de aynı cami için kullanıldığını sanmıştır13.
Osmanlılarda imaretin kendine has mana içinde kullanıldığını gösteren bir başka husus da, içinde imaret gibi yemek verilebilen ve daha çok sosyal amaçlı misafirhane şeklinde bir teşkilata sahip zaviyelerin bu dönemde imaret diye adlandırılmaması, sadece zaviye şeklinde ifade edilmesidir14.
Osmanlı ve Selçuklu imaret anlayışlarındaki farklılığı, Osmanlıların getirdiği yeni mekân anlayışından da anlıyoruz. Osmanlılar, cami, medrese, misafirhane, darü'l-aceze, hastahane ve aşevinden oluşan yeni bir şehir site anlayışı getirmişlerdir. Bu toplu mekân şekline Bizans Medeniyeti içinde manastır siteleri sisteminde de rastlanıyor15. Osmanlı Devrinde bu mekân topluluğuna külliye denilmektedir. Fakat aynı külliye içinde bulanan aşevi dışındaki binalara imaret denilmez16. Türkiye Selçuklularına kadar ise cami, medrese, darüşşifa gibi binaların hepsi aynı şehir içinde, fakat ayrı ayrı mevkilerde yapılmışlar, mesela ulu camilerin yanında külliye siteleri var olmamıştır17. Bu gibi hususlar sebebiyle Osmanlı ve Türkiye Selçukluları Devrinde imaretin farklı manalarda ifade edildiğini görüyoruz.
3. Türkiye Selçuklu Şehirlerinde İmaret Kurumları ve Vakıfları
Selçuklu Devri Türkiye tarihinde imaret, Batıda “cite" adıyla surlarla çevrili, mabedi ve pazarı
bulunan kasabalarda kamu hizmeti için yapılıp kullanılan binalara verilen isimdir. Türkiye Selçukluları ve Beylikler Devri Türkiyesi'nde mimarî eserlerin kitabelerinden anlaşılacağı üzere bu dönemde yapılan cami, darüşşifa, türbe, zaviye, mescid, darüzziyafe, maristan gibi mekânların hepsine imaret adı veriliyordu18. Yine bu yapılara ek olarak Türkiye Selçuklularında şehirleri çevreleyen surlara da imaret adı veriliyordu19. Yine, çeşme hayırlarına da imaret deniliyordu20. Bu bilgilerle Selçuklu şehirlerinde sur ve suriçi hayır yapılarının imaret adını aldığı görülüyor. Buna karşılık Selçuklu Devrinde şehir dışında inşa edilen türbe, kümbed ve mekânların kitabelerinde ise imaret ibaresine rastlanılamamakta, böylece imaretin şehir imarı ile ilgili olduğu anlaşılmaktadır21.
Türkiye Selçuklularında imaretler "aynı ile kullanılan" cami, medrese gibi toplumun, cemiyetin bizzat hizmetlerinden yararlandığı binalar olup, bu "aynı ile intifa olunan" müessesât-ı hayriyyenin vakıflarına da imaret vakıfları denilmiştir22.
Türkiye Selçuklu şehirlerinde imaret yapılarının bu hukukî altyapısı yanında üstlendikleri görevlere de bir bakalım;
Şehirlerde imar faaliyetleri, vakıfçılık, belediye hizmetleri, mimarî faaliyetler, hayrât gibi yönlerde gelişiyordu. Yine bu yöndeki çalışmalar, şehirlerdeki sosyo-kültürel yapının güçlenmesini sağladığı gibi zaviye ve hangâhlar vasıtasıyla Türklerin şehirlere yerleşmesini üstlenmek gibi sosyo-iktisadî amaçlara yönelik olarak da faaliyette bulunduğu görülüyor. Bunlardan zaviye imaretleri, ahîlerin denetimi altında olup cemiyetteki insanların hem bir meslek sahibi olmalarını sağlıyor, hem de meslek ahlakı ve meslek içi kontrol mekanizmaları geliştiriyordu. İmaret yapılarından karşılıksız olarak yararlanan şehir insanları, bu sayede fakiri, zengini ile şehirleşmenin her türlü nimetinden yararlanıyor, şehirlerde yaşayan insanlar arasında günümüzde olduğu gibi kültürel açıdan uçurumlar oluşmuyordu.
Türkiye Selçuklularında Osmanlı Devri aşevi imaretlerinin fonksiyonlarını üstlenen ve şehirdeki fakirlere, öğrencilere, misafirlere ve ne kadar muhtaç insan varsa bütün bu insanlara içinde yemek dağıtılan imaret kurumları da vardı. Bunlardan bir tanesi, "Darüzziyafe" adı ile biliniyordu ki medrese ve zaviyelerin yanında yapıldığı görülmektedir23. Yine büyük şehirlerde devlet erkanının ve önemli misafirlerin ağırlandığı ve yemek verildiği misafirevi olarak, "Darüssiyade" imaretleri bulunuyordu. İbn-i Batuta da Anadolu seyahati esnasında bu misafirhanelerde ağırlanmıştır24.
Türkiye Selçuklu şehirlerinde aşevi olarak kullanılan imaretler, içtimaî bir kaynaşma sağlıyor, şehirde her zümreden insanın yaşamasını sağlıyordu. Şehirlerde darüzziyafe imaretlerinden her Kandil Gecesi halka ücretsiz helva dağıtılıyor, mukaddes gün ve gecelerin önemi vurgulanmış oluyordu25. Sivas Gökmedrese Darüzziyafesi vakfiyesinde gördüğümüz bir başka husus, bu aşevlerinin müslüman yoksullara ve alevîlere hizmet vermesidir26. Bu kayıttan misafirhanelerde Türklerin ve diğer müslüman ülkelerden gelen misafirlerin ağırlandığını, gayr-i müslimlerin ağırlanmasına dair bir bilginin bulunmadığını görüyoruz. Fakat burada ve diğer Selçuklu imaret vakfiyelerinde gayr-i Müslim-
lerin ağırlanmamasına dair bir bilgiye de rastlanmaz. Zaten Türkiye Selçuklu şehirlerinde gayr-i Müslimlerle Türklerin içtimaî kaynaşmalarını sağlayan ve gayr-i müslimleri Türk-İslâm Kültürü'nün tesiri altında bırakan bir sosyal yapıda27 imaretlerin sadece Türklere ve müslümanlara hizmet verdiğini düşünmek yanlış olur. Gökmedrese Darüzziyafesi vakfiyesinde bahsedilen durum ise bir istisna olmalıdır ve vâkıfa göre müslümanlardan bahisle kendi kültürüne daha yakın insanları ifade etmelidir.
Selçuklulardaki imaret kurumları, yanlarında bulunan aşevleri ile sadece yoksulları ağırlayıp yemek dağıtma görevi görmüyorlardı. Bunun yanında vakfiyelerinde belirtilen bir gider kalemi olarak vakıf gelirlerinin bir kısmını mahpuslara, yoksullara, kimsesizlere, yetimlere, kör kötürüm ve cüzzamlı insanlara, yine kimsesiz insanların gömülme işlemlerine ayırıp nakden dağıtıyorlardı28. Bu husus, Selçuklu Devri Türkiye şehirlerinde içtimaî barışın nasıl sağlandığı konusunda bize önemli ipuçları vermektedir.
Türkiye Selçuklu imaretlerinin üstlendikleri sosyal fonksiyonları da ifade ettikten sonra imaretlerin işletilmesine ve bu hususta vakıfların rolüne de bakalım:
Türkiye Selçuklularında imaret binalarının kamu hizmetlerini sürekli verebilmeleri için aynı zamanda iyi bir işletmeciliğe ve her yıl elde edilecek sürekli gelirlere, "akarât"a ihtiyaç vardı. Buna karşılık şehirlerde imaret yaptıran insanlar zengin ve varlıklı kişilerdi29, bunların kurdukları imaretleri işletecek başka menkûl ve gayr-i menkûl mal varlıkları da bulunuyordu. Bu hayırsever kişiler, yaptırdıkları imaret binalarına diğer varlıklarının hepsini birden sarfedip birkaç yılda imaretlere bakamaz duruma gelmek ya da mal varlıkları ile her yıl imaretlerin giderleri ile ilgilenmek yerine bu binaların işletilmesi için varlıklarından bir kısmını ayırıp imaret vakfı haline getirmişlerdi. İmaret vakıfları, imaretin sosyal görevlerini ücretsiz yerine getirebilmesi için giderlerine karşılık her yıl kendiliğinden gelen vakıf irad ve akarâtına sahip oluyorlar, böylelikle imaretlerin işletmeciliğine süreklilik sağlanmış oluyordu.
Bir imaret için bırakılan vakıf irad ve akarâtının gelirlerini toplayan mükevelli üyeleri, bu gelirlerden kendilerinin geçinebileceği düzeyde bir pay alıyorlar ve imaret vakıflarının idare masraflarını da buradan karşılıyorlardı30. Vakfiyelerde mütevelli üyelerinin ölünceye kadar görevde kalması ve öldükten sonra evlâdından en salih kimsenin mütevelliliğe geçmesi, imaret vakıflarının idaresini güçlü kılma amacından kaynaklanıyordu31. Vakıf idarelerinin güçlü bir şekilde ayakta tutulması, vakıf imaretlerin harap olmasını önlüyor, mütevelli üyelerinin hayatlarında sadece bu imaretlerle ilgilenmesi temin edilip vakıf gelirlerinin ve giderlerinin sürekli olarak takibi sağlanmış oluyordu. Mütevelli üyeleri, üç senelik dilimler halinde vakıf mallarını kiraya veriyor, ilk kira müddeti dolmadan kirayı yenileyemiyorlardı32.
İmaret vakıflarının işletilmesinde mütevelli yanında denetim görevini sürdüren kadı ve üstatüddâr (saray nazırı) da önemli bir yere sahip bulunuyordu. Bunlardan kadılar, imaret vakfiyelerinin tanzimini ve denetlemesini sürdürme yetkisi yanında imaretlerin vakfiyelerinde belirtilen şartlara uygun olarak işletilmesini de sağlıyorlardı33. Bu yapı içinde kadıların Selçuklu şehirlerinde belediyecilik ve şehir hizmetlerini yürütme gibi bu güne kadar pek gündeme gelmeyen bir sosyal görev üstlendikleri de anlaşılmış oluyor.
Türkiye Selçuklularında bütün vakıfları denetleme görevini üstlenen "Üstatüddâr" imaret vakıflarını denetleme yetkisine de sahipti. Nitekim I. İzzeddin Keykavus'un yaptırdığı darüşşifanın vakfiyesine göre darüşşifa vakıflarının en üstteki sorumlusu ve yetkilisi Üstatüddâr Ferruh b. Abdullah idi ve bu üstadüddârın bütün vakıf gelir ve giderlerini denetlemek için seçtiği bir de yardımcısı bulunuyordu34.
Türkiye Selçuklularında bir imaret kurumu, şehirlerde yine kamu görevi gören imaret adını verebileceğimiz bir başka kamu binasını mevkufat arasında gösterebiliyordu. Buna bir örnek olarak Sivas Gökmedrese imareti için vakfedilen yani geliri bu imarete aktarılan gayr-i menkul varlıklar arasında han, mescid35 ve çarşı gibi imaret kabul edebileceğimiz binalar da bulunmaktadır36. Bu imaret kurumlarından han ve çarşı gibi kiraya verilmeleri mümkün olanlar olduğu gibi, cami, mescid gibi kira ile çalıştırılmaları söz konusu olmayanlar da vardır ve bunlar, ancak Türkiye Selçuklularında vakıfların yozlaşmasından sonra amaçları dışında kullanılmaya başlamışlar, bu dönemde kiraya verilebildikleri de olmuştur. Nitekim XIII. yüzyılın ikinci yarısında Sivas'ta bazı mescidlerin geliri için kiraya verilebildiği görülüyor37.
Türkiye Selçuklularında imaret vakıfları, genellikle yarı zürrî vakıf statüsünde görülüyor. Esasen bu kurumlar, aile vakfı halinde kurulmamışlardır. Vakfın asıl amacı, imaret binasının bakımı, görevlilerinin ücretlerinin verilmesi, imaretin sosyal hizmetlerinin masrafları vb. imaretin aslına ait giderler için yapılmış olmasıdır38. Fakat imaret kurumlarına vakıf düzenleyen imaret bânileri, iki yolla bu vakıflardan ailelerine de gelir sağlıyorlardı. Bunlar bazen vakıf gelirlerinin belirli bir kısmını evladına ve ailelerine ayırıyorlardı. Buna Sivas Darurrâha İmareti Vakfı örnek gösterilebilir. Bu Darurrâha vakıf gelirlerinden beşte biri, vâkıfın oğlu ve ailesinin giderlerine ayrılmıştır39. Kimi zaman ise mütevelli arasında vâkıfın ailesinden insanların yer alması ile aile bireylerine maaş tahsis ediliyor, aile yeni vakıftan yararlanmış oluyordu. Sivas Darurrâhası'nda mütevelli olan Hüseyin oğlu Abdulvahhab, Kemaleddin Ahmed b. Râhat'ın neslindendir40. Yalnız imaret bânisi, I. Keykavus ve Sahip Ata gibi çok varlıklı olup birçok yerde başka vakıflara ve akarlara sahipse bunların imaret vakıflarında aile vakfı özelliği görülmeyebiliyordu41.
Çok az olmakla birlikte bazen imaret binalarının tam manasıyla zürrî vakıf olarak teşkilatlandıkları da görülür. Bu imaret vakıflarının bütün mütevellileri yani tevliyeti, vâkıfın çocukları arasında dağıtılıyordu. Buna bir örnek vermek gerekirse; Emirci Sultan’ın kurduğu zaviyesine yaptığı vakıf, bu şekilde değerlendirilebilir. Buradaki vakfın kuruluşunda Emirci Sultan mütevelli olacak, onun ölümünden sonra onun erkek evladı ve erkek evladının evladı mütevelli olacak ve tevliyet bu şekilde aşağıdaki nesillere geçecektir. Bu tevliyet zincirinde eğer erkek evlad inkıraz bulursa kız evladın evladı mütevelli olacaktır. Emirci Sultan Zaviyesi vakfının tam bir aile vakfı olduğunu, vakıf giderlerinin ve harcama kalemlerinin belirtilmesine rağmen uygulamanın tamamen mütevelliye bırakılmasından da anlıyoruz42.
En son olarak Türkiye Selçuklularında bazı imaretlerin vakfının bulunmadığını, bazı vakıfların ise imaret vakfı olmayıp sadece irad için yapılmış vakıflar olduğunu belirtmemiz gerekiyor. Türkiye Selçuklularında biri istisna diğer bütün imaret eserlerinin vakıfları tespit edilebiliyor. Ancak kale ve burçların imaret yapısında olup kitabelerinde de imaret diye adlandırılmasına43 rağmen bu yapıların gerek imarına ve gerekse tamirine ait vakıf kayıtlarına rastlayamıyoruz. Esasen bu kale ve burçların meremmâtına ait vakıfların da bulunması gerekirdi. Ya da bu vakıf kayıtlarının tamamının kaybolduğu düşünülebilir. Fakat Kadı Burhaneddin devrine geldiğimizde bu kadar kısa sürede I. Alâeddin Keykubad'ın Sivas, Konya ve Kayseri gibi şehirlere yaptırdığı surların büyük ölçüde tahribata uğraması, bu kale ve surların vakıflarının bulunmadığı tezini kuvvetlendirmektedir44.
İçtimaî gaye güden imaret vakıfları yanında Türkiye Selçuklularında şehirleşme ve imarcılık yönünde fazla bir katkıya sahip olmayan irad vakıfları da bulunmaktadır. Fakat bizim konumuz olmadığı için bu konuya girmeyeceğiz.
Bütün bu tespitlerden sonra şunu ifade edebiliriz ki Türkiye Selçuklularında imaret kurumları, şehirli insanın sosyo-kültürel ve iktisadî münasebetlerinin şekillendiği kamu kurumları durumundadır. Bu kurumlar, hayrat olarak yapılmışlar, kamu yararına işletilmişler, işletme sistemleri ise bu imarete vakıf olarak bağlanan gayr-i menkûl arazi ve şehir binalarının gelirlerinden karşılanmıştır. Bu özellikleriyle imaret kurumları, kendi kendilerine yeterli sosyal müesseselerdir.

__________________________________________________ __________________________
1 Şemsüddin Sami, Kâmus-ı Türkî, İstanbul, H.1317, s. 950; Ferit Devellioğlu, Lügat, VIII. Baskı, Ankara 1998, s. 417; Mehmet Zeki Pakalın, “İmaret", Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C.2, İstanbul 1983, s. 61.
2 Kur'an-ı Kerim ve Açıklamalı Meâli, Hazırlayan: Ali Özbek, Hayrettin Karaman, … , Medine 1987, (VIII/18), s. 188.
3 Osman Ergin, Türkiye'de Şehirciliğin Tarihi İnkişafı, İstanbul 1936, s. 35-36.
4 Osman Ergin, Fatih İmareti ve Vakfiyesi, İstanbul 1945, s. 12. 1368 tarihinde Saruhanoğlu İshak Çelebi'nin yaptırdığı Manisa Mevlevehânesi'ne kitabesinde imaret denildiğine bakarak Osmanlı kuruluş devrinde, Türkiye beyliklerinde de sosyal amaçlı binalara imaret denilmeye devam edildiği görülür (İbrahim Gökçen, XVI. ve XVII. Asırlarda Saruhan Zaviye ve Yatırları, Manisa 1946, s. 20).
5 CI. Huart "İmaret", İslam Ansiklopedisi (M.E.B.), V/II, İstanbul 1945, s. 985.

6 Ömer Lütfi Barkan, Süleymaniye Camii ve İmareti İnşaatı, C.2, Ankara 1979, s. 192-193-202.
7 Ö. Lütfi Barkan, a.g.e., II, 202.
8 Ö. Lütfi Barkan, "İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyişi", İstanbul Ün. İktisat Fak. Mecmuası. C. XXIII. S. 1-2 (İstanbul 1963), s. 283-284.
9 Mehmet Şeker-Ziya Kazıcı, İslam-Türk Medeniyeti Tarihi, İstanbul 1981, s. 256; CI. Huart, "İmaret", s. 985.
10 M. Zeki Pakalın, "İmaret", s. 62.
11 Osman Ergin, Fatih İmareti ve Vakfiyesi, s. 11; Ayrıca bkz. Osman Ergin, Türk Şehirlerinde İmaret Sistemi, İstanbul 1939.
12 Osman Ergin, Türkiye'de Şehirciliğin Tarihi İnkişafı, s. 38-39. Selçuklu devri tarih araştırmacılarından İsmet Kayaoğlu da Osman Ergin'in tesirinde kalarak imaretin Osmanlılar devrinde medrese, kütüphane, cami ve hastahaneyi içine alan daha geniş kapsamlı bir mana kazandığını belirtir (İsmet Kayaoğlu, "Rahatoğlu ve Vakfiyesi", Vakıflar Dergisi, XIII, Ankara 1981, s. 3) ki Osmanlılar devrinde cami etrafında oluşan bu sitelere külliye denir ve imaret yani aşevi de bu külliye içinde kalır. Eğer İsmet Kayaoğlu’nun ve Osman Ergin'in değerlendirmelerine katılacak olursak, Osmanlı devrinde camiye bitişik olmayan medrese ve hastahane gibi sosyal fonksiyona sahip yapılara niçin imaret denilmediğini izah edemeyiz.
13 Osman Ergin, Fatih İmareti Vakfiyesi, s. 11.
14 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, 2 Nolu Tapu Tahrir Defteri, (1454). s. 479.
15 Osman Ergin, a.g.e., s. 11.
16 Ömer Lütfi Barkan, Süleymaniye Camii ve İmareti İnşaatı, II, 192.
17 Oktay Aslanapa, Anadolu'da İlk Türk Mimarîsi, Ankara 1991, s. 17-19.

18 Osman Ergin, Fatih İmareti ve Vakfiyesi, s. 12; O. Ergin, Türkiye'de Şehirciliğin Tarihî İnkişafı, s. 43; O. Ergin, Türk İmar Tarihinde Vakıflar, Belediyeler, Patrikhaneler, İstanbul 1944, s. 26-32. Selçuklu devrinde Sahip Ata Fahruddin Ali'nin Konya'da vakfettiği imaret, araştırıcılar tarafından Osmanlı devri anlayışı ile tek bir aşevi zannedilmiştir. Aslında bu imaret vakıflarından da anlaşılacağı üzere bir medrese, bir mescid ve mescidin yanındaki minarenin hepsine verilen isim olarak karşımıza çıkıyor (Sadi Bayram-Ahmet Hamdi Karabacak, "Sahip Ata'nın Konya İmaret ve Sivas Gökmedrese Vakfiyeleri", Vakıflar Dergisi, XIII, Ankara 1981, s. 38).
19 Van Berchem-Halil Edhem, Corpus Inscriptionum Arabicarum, III/l, Kahire 1917, s. 15.
20 Zeki Oral, "Anadolu'da İlhanî Devri Vesikaları, Temirtaş Noyin Zamanında Yapılmış Eserler ve Kitabeleri", V. Türk Tarih Kongresi Tebliğleri, Ankara 1960, s. 210.
21 Bkz., Van Berchem-Halil Edhem, a.g.e., III/I.
22 Bahaeddin Yediyıldız, "İslâmda Vakıf", Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, C. 14, İstanbul 1989, s. 21; M. Şeker-Z. Kazıcı, a.g.e., s. 254.
23 S. Bayram-A.H. Karabacak, a.g.m., s. 53; V.G.M.A., D. No:604, s. 67. Selçuklu devrinde aşevlerinin zaviyelerin içinde mi yoksa ayrı bir bölüm halinde yanında mı yer aldığı hususu, kesin belli değildir. Sivas Gökmedrese imaretinde aşevi olarak kullanılan darüzziyafe, medrese haricindedir. Yine Ahî Emir Ahmed Zaviyesinde de durum bu şekildedir (Merih Baran, Ahî Emir Ahmed, Ankara 1991, s. 39-40; V.G.M.A. D. No: 608, s.4; Bayram-Karabacak, a.g.m., s. 53; V.G.M.A., D. No: 604. s. 67).
24 İbn-i Batuta, Seyahatnâme, C. 1, Türkçe Trc. M. Şerif, İstanbul H. 1333, s. 236.
25 Merih Baran, a.g.e., s. 40.
26 Bayram-Karabacak, a.g.m., s. 53; V.G.M.A., D. No: 604, s. 67.

27 Speros Vryanis, "Byzantine and Turkish Societies and Their Sources of Manpower", Stuties on Byzantium and Seljuks and Ottomans III, Malibu 1981, s. 147.
28 İsmet Kayaoğlu, "Rahatoğlu ve Vakfiyesi", s. 6.
29 Osman Ergin, Türkiye'de Şehirciliğin Tarihî İnkişafı, s. 46.
30 Osman Ergin, a.g.e., s. 48.
31 Merih Baran, a.g.e., s. 40.
32 Ali Haydar Bayat, "Anadolu Selçuklu Sağlık Müesseselerinden Sivas Darüşşifası ve Vakfiyesi", I. Uluslararası Türk-İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi Bildirileri, C. 2, İstanbul 1981, s. 30.
33 Bayram -Karabacak, a.g.m.. s. 61; Ali Haydar Bayat, "Sivas Darüşşifası ve Vakfiyesi", s. 30; V.G.M.A.. D. No:534, s. 290-291.
34 Ali Haydar Bayat, "Sivas Darüşşifası ve Vakfiyesi", s. 30.

35 Hanların ve çarşıların ticarî amaçla kiraya verilmesi mümkün olduğu halde, Attarlar Mescidi vakfında olduğu gibi mescidlerin gelir getirmesi ve bu gelirlerin vakfedilmesi sözkonusu olmayıp herhalde mescidin de içinde yer aldığı bir vakfın gelirlerinin vakfedilmesi anlaşılmalıdır (Bayram-Karabacak, a.g.m., s. 54).
36 Bayram-Karabacak. a.g.m., s. 54-59; V.G.M.A.. D. No: 604, s. 68-71.
37 Zekeriya b. Muhammed Kazvinî, Asâru'l-Bilâd ve Ahbâru'l-İbâd, Dar Sader, Beyrut, Tarihsiz, s. 537-538.
38 Bayram-Karabacak, a.g.m., s. 53; Merih Baran, a.g.e, s. 40.
39 İsmet Kayaoğlu, "Rahatoğlu ve Vakfiyesi", s. 10.
40 İsmet Kayaoğlu, a.g.m., s. 4,12.
41 Bayram-Karabacak, a.g.m., s. 52-60; Ali Haydar Bayat, "Sivas Darüşşifası ve Vakfiyesi", s. 26-30.
42 Ahmet Yaşar Ocak, "Emirci Sultan ve Zaviyesi", Tarih Enstitüsü Dergisi, IX (1978), s. 183-185.
43 Van Berchem-Halil Edhem, C.I.A. III/I, 15.
44 Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdi, Bezm ü Rezm, Nşr. Fuad Köprülü, İstanbul 1928. s. 448-451.

Sahip Ata Kervansarayı (Sultandağı)

2008-01-25T08:27:00.000-08:00

Sultandağı’nda Çarşı Camisi yanında bulunan Sahip Ata Kervansarayını Sahip Ata Ali Bin El Hüseyin 1249’da yaptırmıştır.
Açık bir avlu etrafında kareye yakın dikdörtgen planlıdır. Avlu duvarları kale duvarları gibi dışa kapalıdır. Avlunun kuzey yönünde giriş kapısı bulunmaktadır. Selçukluların diğer eserlerinde olduğu gibi avlu kapısının anıtsal bir görünümü vardır.
Kesme taştan profilli taş işçiliği ile dikkat çekmektedir. Portal nişinin iki yanında iki sütun yer almakta olup, kapının üzeri mukarnaslarla bezenmiştir. Avlunun çevresinde set üzerinde yolcuların kaldığı mekanlar sıralanmıştır. Avlunun ortasında küçük bir köşk mescit bulunmaktadır. İki katlı kare mekanlı olan bu mescit kesme taştan yapılmış olup, birinci kattaki dört köşede bulunan ayaklar ve bunları birleştiren dört sivri kemer ikinci katı taşımaktadır. İkinci kat tamamen ibadete ayrılmış olup, içeriye kuzeyden girilmektedir. Her cephede de birer küçük pencere bulunmaktadır. Mescidin üzeri mukarnaslı bir kubbe ile örtülmüştür. Ayrıca kuzey duvarı önünde de tonozlu bir yapı kalıntısı vardır.

Linkler

2008-01-18T01:05:00.000-08:00

Amasya
Afyon
Kastamonu
Tokat
Isparta
Bursa
Tarihi Eserlerimiz
Sefine

SELÇUKLU DEVRİNE DERİNLEMESİNE BAKIŞ

2007-12-28T05:44:00.000-08:00

Prof. Dr. Haşim KARPUZ

Türk sanatının Anadolu’da gelişip kök salmasında Selçuklu şehir hayatının, devlet yönetiminin, vakıf sisteminin, kültür ve sanat ortamının önemli bir payı vardır. Türk sanatı, Selçuklu Sanatı araştırmalarını yabancılar başlattıkları için şöyle bir ön yargıyla bu dönemin sanat eserlerine baktılar: “Türkler göçebe, savaşçı barbar topluluklar olduğu için Selçuklu dönemindeki anıtsal yapıları onların dekorasyonunu ahşap ve çini süslemelerini yalnızca Hıristiyan sanatçılar yapmıştır.”
24 Haziran 2007 cumartesi günü Şehabettin Uzluk’un mezarına giderken bunları düşündüm. Anma toplantısı için düzenlemeci olarak İhsan Kayseri ile mezarlıkla ön keşif yaptık.
Tesadüf bu ya 25 haziranda Konya Mimarlar Odası’nın gezisine davet edildim. Rehberlerimiz doktora hocalarım Prof. Dr. Rüçhan Arık, Prof. Dr. Mehmet Oluş Arık idi. 226 kişilik bir grupla önce Kızılören Hanına indik. Oluş Bey “1206 yılında I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in yaptırdığı bu kervansarayın çağının en konforlu, güvenli konaklama tesisi olduğunu, Selçuklu atalarımızın müthiş işleyen bir ticaret sistemi, yol ağı, güvenliği, yapı organizasyonu gerçekleştirdiklerini” söyledi.
İkinci durağımız Eşrefoğlu Camii oldu. Yine bu yapıyı da Oluş Bey anlattı. “Selçuklu günlerinin sonunda beyliklerin şekillenmeye başladığını, Eşrefoğullarının da Beyşehir'i başkent yapıp çevresini bir kültür-sanat havzası haline getirdiklerini izah etti.. Selçuklu sultanları gibi beylerin de yüksek eğitimli, kültür ve sanata, mimarlığa değer verdiğini, bu yapıları inşa ettirirken doğrudan tasarıma, süslemeye nasıl olması gerektiğine kendilerinin karar verdiklerini belirtti. Şöyle devam etti: “Dış yapısı kâgir, içinde ahşap malzemelerinin muhteşem bir biçimde kullanıldığını görüyoruz. Selçuklu çağının eşsiz çini ve nakışları orta Asya Büyük Selçuklu üslubunu yansıtıyor. Görüldüğü gibi burada kökleri Orta Asya’ya dayanan özgün bir sanat eseri ortaya konmuştur. Minber kapısındaki İsa adlı sanatçı belki de mimardır ve Kubad Abad Çinilerinin tasarımını da yapmıştır. “Burada ahşap işçiliği, çini işçiliği ve nakışlar izleyiciyi büyülemekte, üç boyutlu bir etki yaratmaktadır.
Kubad Abad Sarayı’nda Prof. Dr. Rüçhan Arık rehber oldu, bu saray sisteminin dünyanın en eski sarayı olduğunu ve Topkapı Sarayına kaynaklık ettiğini belirtmiştir. Aslında burasının bir şehir olduğunu açıklayarak, büyük ve küçük saraylardaki avlu-eyvan ilişkisinin Orta Asya kaynaklı olduğunu vurguladı. Sarayın iç mekanlarının duvarlarında çini dekorasyon kullanıldığını vurgulayarak saray hayatının toplumun gelişmişlik seviyesini gösterdiğini belirtti.
Son yıllarda sarayın güneydoğu girişi ve büyük sarayın doğu bitişiğinde bulunan hamamlar, saray yapıları içinde su yapılarının önemini gösteriyor. Güneydeki hamamın bitişiğindeki bir bölümde kullanılmamış çok sayıda duvar çinisi bulundu. Geometrik, bitkisel ve figürlü bu çiniler Selçuklu resim sanatının ne kadar ileri olduğunu göstermektedir.
Dönüşümüzde, Oluş Bey, Selçuklu döneminin tarihini, yönetimini, özellikle mimarlık sanatının, küçük sanatlarının yeni bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini; Selçuklu sanatını kaynaklarını, nasıl oluştuğunu, vermek istediği mesajı yeniden ele alıp yorumlamak zorunluluğunu belirtti. Ayrılıp eve gelirken, Selçukluları gerçekten bilemediğimizi, yarattıkları yüksek şehir kültürü, yönetim, yapı sanatı, el sanatları, Osmanlıya da temel teşkil etmiş ve klâsik Türk sanatını oluşturmuştur. Ancak biz bu büyük oluşumu, sanatın gücünü anlayıp çözümleyemiyoruz. Bu konularda derinlemesine bakış ve yaklaşımlarla Selçuklu tarihi ve sanatını anlamaya çalışmanın zamanı geldi.
Son yıllarda Konya ve çevresinde kervansarayların kazı ve restorasyonları artmış ve yeni bulgular ortaya çıkmıştır. Mimarlar Odası Konya Şubesi Kasım 2007’de “Selçuklu Çağımda Mimarlık” konulu bir sempozyum düzenlemektedir. 2008 yılı içerisinde Selçuklu Belediyesi ile ÇEKÜL Anadolu Selçuklu Şehirlerinin koruma sorunlarını ele alan bir sempozyum düzenlemeyi planlamaktadır. Bütün bu çalışmalar Selçuklu devrini daha iyi anlamamızı sağlayacaktır. Ancak Selçuklu tarihi ve sanatı üzerine özelde derinlemesine araştırma yapan, yapabilecek araştırmacılarımızın yetersiz olduğunu belirtmekte yarar vardır. Bu eksikliğin giderilmesi için üniversitelerimize ve özellikle Selçuk Üniversitesine büyük görevler düşmektedir.

Bir Selçuklu Masalı:Kervansaraylar

2007-12-18T03:36:00.000-08:00

Bir Selçuklu Masalı:Kervansaraylar

Nazan Sezgin

İpek ve iplikle yapılan dokumalar yazın serin, kışın sıcak tutma özellikleri dolayısıyla geçmişte bugünkünden çok daha fazla rağbet görmüştü. Haçlı seferlerinin gerçek sebebinin Çin’den başlayarak Doğu Akdeniz limanlarında son bulan İpek Yolu ticaretini ele geçirmek olduğunu biliyoruz. Bugün petrol için gelenlerin dedeleri dün ipek için gelmişti. Çin’le Roma arasındaki ticaret Han sülalesi zamanında milattan önce başlamıştı, meta ipekti.

Çağın iki yüksek kültürünü birbirine bağlayan yola Alman Coğrafyacı Richtofen 19.yy. “İpek Yolu” adını vermişti. Doğu Türkistan yakınlarında Kansu’dan başlayan yolun ilk durağı Kâşgar’dı. Buradan bir kol güneye Hindistan’a yönelir, diğeri Fergana üzerinden İran’ı aşarak Anadolu sınırlarına dayanırdı.
İpek Yol’unun hikâyesini bir de Sanat Tarihçisi Prof. Hakkı Acun’dan dinleyelim; bakalı Acun ne söyler, ne söylerse güzel söyler:
Çin’den kalkan bir kervan Roma’ya on ayda varırdı, tüccar mevsimleri dikkate alır, yol hesabını ona göre yapardı. Bir kervanda 2500 kişi olurdu. Kervan sahibi, muhafızlar, hekim, eczacı, hayvan bakıcıları, vs. Bin develik bir kervan üç yüz ton mal taşırdı. Selçuklu Türkiyesi’nin sınırlarına varan kervan kollukçular tarafından karşılanarak küçük guruplara ayrılırdı. Ani’ye gelen kervan Kars ve Artvin üzerinden Tırabzon limanına iner, oradan gemiyle Samsun’a ve Bizans’a mal ulaştırılırdı. Doğu Beyazıt’tan giren kol Ağrı, Erzurum, Erzincan ve Sivas üzerinden ikiye ayrılan yolun bir kolu Tokat, Ankara, Gerede üzerinden tekrar Bizans’a giderdi. Diğer kol Kayseri ve Konya’ya oradan Akdeniz’e ulaşırdı. Güneye yönelen üçüncü bir kolun uğradığı şehirler Hasankeyf, Diyarbakır, Urfa, Antep, Malatya idi.
Selçuklu Türkiye’sinde yollar kervancılar için emniyetli, malları da devlet güvencesinde yani sigortalıydı. Bugün Anadolu’nun geri kalmış kabul edilen yörelerinde İpek Yolu bir ağ gibiydi ve ticaret altın çağını yaşıyordu. Tüccarın hakkını korumak için Sivas’ta 15 konsolosluk vardı. O çağda Avrupa’da ticaret kaleden kaleye yapılırken, Anadolu’da yollarda, kervansaraylarda yapılmaktaydı. Bu yollarda 200’e yakın kervansaray vardı. Deve yürüyüşüyle 7-8 saatlik mesafelerde, yani 35-40 km.’de bir olmak üzere. Bazı yerlerde daha da sık rastlanırdı. Sivas’la Kayseri arasında 24 kervansaray vardı.
Kervansaray Türklere mahsus bir yapıydı. Dört ayrı pilan tipinde inşa edilirdi. En yaygın tip avlulu ve kapalı olandı. Zamanın beş yıldızlı oteliydi. İçinde hamam, hekim, eczacı, nalbant, araba tamircisi, mescid ve hatta kütüphane bulunurdu. Kışın tırafik azalır, baharda sıklaşırdı. Rehberler tanınırdı ve tanınmayan rehberler içeriye alınmazdı. Geceleri kapılar kapanır, kışın kapalı mekânlardaki sekiler üzerine yataklar serilir, ocak ve mangallar ortamı ısıtır, pire ve bit için de tütsü yakılırdı. Kervanlar bedava konaklar, atları bedava nallanırdı. Sabah olduğunda tellal çıkıp eksiği olan var mı? diye bağırır, eksik yoksa kapılar açılır kervan tekrar yola çıkardı. Bu yollarda iki yüze yakın kervansaray varmış, bu güne harabe durumda olsa bile yüz yirmi tanesi ulaşmış, Prof. Acun bu harabelerden birinden yakın tarihte yine yol geçirildiğini söylemişti. Bir iki hafta sonra mimar Cengiz Bektaş da memleketi Denizli’de pek yakında yıkık bir kervansarayın yola kurban gittiğini söylemez mi? Yol medeniyet getirirmiş! Bizim yol mühendisleri yolu ya kervansaraylardan ya da tarihî mezarlıklardan geçirir, DSİ’deki meslektaşları da sulak alanları kurutarak kuşumuzu, balığımızı yok etmişti. Dünyaları sıfırla dokuz arasına sıkışanları aslında çok da kınamamak gerek, pirleri Süleyman beydi ne de olsa onların.
Prof. Acun, Prof. Dr.Turan Yazgan’ın hesaplamalarına göre yalnızca Sivas’ta toplanan verginin dört milyar altın, Büyük Biritanya İmparatorluğunda toplanan vergininse yedi buçuk milyar altın olduğunu söylemişti. İşte size Selçuklu masalı. Tabiî ki bu zenginlik kısa zamanda Moğol çapulcusunun dikkatini çekecekti. Bir taraftan haçlılar, Bizans, Gürcüler vs. ile de mücadele eden Selçuklu bir de Baba İshak Türkmen ayaklanmasıyla uğraşmak zorunda kalınca zayıf düştü. Moğollara mağlup oldu. Türkmen, Moğol zulmünden memnun kalmış mıdır acaba?
Bizim aydın Selçukluyu sevmez. Sarayda Farsça konuştukları için, Rus sarayında Fıransızca konuşulduğundan haberi yoktur. Babalılar ayaklanmasını bastırırken Fırank paralı askerini kullandığına içerlemiştir. Selçuklu hakkında bildiği de zaten bu kadardır. O, tarihine tarafsız gözle bakmayı korkarım hiçbir zaman öğrenemeyecektir. Bu yüzden de Selçuklu mimarî mirası yok olup gitmektedir.
3 Mart 1924’te Hilafet ile birlikte Evkaf ve Şeriye Vekaleti de kaldırılır. Şeri hukuktan lâik hukuka geçiş sancıları. İsviçre’den Prof. Leman davet edilir, Vakıflar Kanunu hazırlatılır, demek ki Türk Vakıf Medeniyeti’nden yetişmiş bir hukukçu bulunamamıştır. Ecnebi daima daha iyi bilir, biz bilmeyiz. Hem İsviçre’deki medeniyet ve de hakkaniyet kimde var? Siirt mebusu Halil Hulki bey ve 50 arkadaşı bir kanun teklifi verirler. (tebliğ’den, 4 Mart 2007, devrim yasaları sempozyumu, Gazi Üni. ) Vakıf eserler ve vakıf kabristanlar satılacak veya belediyelere, Maarif’e, Diyanet’e devredilecektir, kültür mirasımız demokratik (!) bir şekilde tasfiye edilir. Sadece müze şehir Kastamonu’da 18 medrese satılır, müftü itiraz eder. Diyanet de dört bine yakın mescit ve camiden dokuz yüz küsurunu kadromuz dışıdır, sanat değeri yoktur diye satar. Halbuki eskimizin her şeyi sanattı, bugünse hiçbir şeyimiz.1926’da Ankara’da Kızılbey Vakfı’na ait külliye ve mezarlık satılır. Yerine Ziraat ve Merkez bankaları inşa edilir. Kızılbey kim midir? Onun Selçukluların Anadolu Valisi olduğu söylenir. Ankaralılar bugün Kızılbey’i bir vergi dairesi zannetmektedir. Bizde tarih çok; resmî tarih, karşı tarih, saklı tarih. Bu da kayıp tarihimiz!
Peki, İpek Yolu’na ne olmuş? derseniz, Portekizlilerin 1498’de Hindistan’a denizden ulaşması hatta Çin ve Japonya’ya kadar gitmesi sonucu ipek ticareti denizlere kaymış. 300 ton ipeğin bir gemiye yüklenebilmesiyle İpek Yolu ve neticede kervansaraylar önemini kaybetmeye başlamış. Yolun geçtiği her yer de gerilemiş tabiî ki. Osmanlı döneminde ise şehir hanları inşa edilmiş. Bursa’daki Koza hanları gibi.
Kervansarayların bugün pek azı kullanılabiliyor, kimisinden yol geçti, kiminin kapısına kilit vurulmuş, bazıları taş ocağı niyetine. Kültür Bakanlığı’nın bir zamanlar Kervansaray Otelleri purojesi mi vardı acaba? Karun hazinesini geri alabilmek için Amerikalı avukatlara para akıtmaktan sıra gelmemiş olacak.
İpek Yolu’nun kültürümüzdeki etkisi yalnız kervansaraylar değil başka izleri de var, ipeğin gündelik kullanılışı üzerine. Onları da gelecek yazıda anlatalım.

Evdir Han

2007-12-06T14:59:00.001-08:00

Fotoğraflar

Antalya'nın 18 km. kuzey batısında yer alan Evdirhan Kepezüstü'nde Nebiler köyü ile Yeşilbayır'ı birbirine bağlayan ara yol üzerinde.1219 yılında Selçuklu Sultanı İzzettin Keykavus tarafından yaptırılmıştır. Odalarla çevrili geniş bir avlusu ve batıya açılan oymalı bir kapısı vardır.